Διάλεξη κ. Μαριολάκου

Τα μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια

Τα μεγάλα Ελευσίνια μυστήρια διαρκούσαν εννέα ημέρες, από την 14η μέχρι την 22η Βοηδρομιώνος και συμβόλιζαν την περιπλάνηση της Θεάς Δήμητρας.

Ένα από τα μεγαλύτερα και ευρέως γνωστά μυστήρια της ελληνικής θρησκείας είναι αυτά που οι έλληνες καθιέρωσαν προς τιμήν της Θεάς της γονιμότητας της, Δήμητρας. 

Τα μυστήρια πήραν το όνομα τους από την περιοχή της Ελευσίνας και περιείχαν δυο βασικά στοιχεία. Από το ένα μέρος ήταν το αγροτικό στοιχείο, το οποίο αποτελεί και την βασικότερη δικαιοδοσία της Θεάς, ως Θεάς της γεωργίας και δότειρας όλων των αγαθών που βγαίνουν για τους ανθρώπους από τα σπλάχνα της μητέρας Γης. Από το άλλο μέρος, βρισκόταν το εσχατολογικό στοιχείο, με την ίδια την Δήμητρα να εγγυάται στους μύστες μια ευτυχισμένη μεταθανάτιο ζωή. Το δεύτερο αυτό στοιχείο θεωρείτε νεώτερο και από μια δεδομένη χρονική περίοδο είχε καταλάβει σημαντική θέση στις πνευματικές αναζητήσεις των Ελλήνων.

Καρυάτις με την ιερή κύστη στο κεφάλι της

Για την ασφαλή τέλεση των Μυστηρίων γινόταν  Εκεχειρία δύο μηνών.  Πριν από την έναρξη έστελναν τους Σπονδοφόρους σε όλες τις ελληνικές πόλεις για να προσκαλέσουν τον κόσμο στα Μυστήρια.

Όλες οι ελληνικές πόλεις αποδέχονταν την πρόσκληση και έστελναν τις καλούμενες θεωρίες ή θεωρία (αποστολή επισήμων) μαζί με τα πρωτόλεια- πρώτοι καρποί της συγκομιδής των - για να τιμήσουν τις ελευσίνιες θέαινες, οι οποίες χάρισαν τον σίτο και δίδαξαν στους ανθρώπους την καλλιέργεια της Γης. 

  

Το Τελετουργικό των Μεγάλων Μυστηρίων:

 

Μια μέρα πριν την επίσημη έναρξη μετέφεραν με πομπή τα ιερά σκεύη μέσα στην  Μυστική  Κύστη σκεπασμένα με άνθη, στην Αθήνα.  Θυσίαζαν πρώτα στον περίβολο του Ελευσίνιου Ιερού, «τα προθύματα» στους θεούς, έκαναν τις προκαταρκτικές θυσίες και κατόπιν έπαιρναν τη  Μυστική  Κίστη - την Κάλαθο, στην οποία φυλάσσονταν τα ιερά αντικείμενα που τα γνώριζαν μόνο οι μυημένοι.

ιερά οδός στο Μετρό του Αιγάλεω

Η μεταφορά αυτών των ελευσινιακών κυστών, ήταν καθήκον των ιεροφαντών της Δήμητρας και της Κόρης, οι οποίες τα μετέφεραν στην Αθήνα ανεβασμένες σε άρμα που έσερναν βόδια. Δυστυχώς, δεν υπάρχει καμία πληροφορία για την ακριβής πορεία που ακολουθούσε η πομπή των ιερών για να φτάσει από την Ελευσίνα στην Αθήνα.  

Στην περιοχή των Ρειτών περίμεναν έφηβοι με μαύρες χλαμύδες, ασπίδες και δόρατα για να συνοδέψουν την πομπή  μέχρι την Αθήνα. Από την στιγμή που η πομπή έφτανε σε απόσταση δυο χιλιομέτρων από το Δίπυλο των Αθηνών, σταματούσε. Ένα άτομο που συμμετείχε στην πομπή και ήταν αφιερωμένο στην υπηρεσία των δυο Θεαίνων, γνωστός και ως Φαιδρυντής, έμπαινε από το Δύπιλο στην Αθήνα με σκοπό να συναντήσει την ιέρεια της Αθηνάς και να της αναγγείλει την άφιξη των ιερών και την είσοδο τους στην πόλη της Παλλάδος. 

  Την ημέρα εκείνη ολόκληρη η πόλη συγκεντρώνονταν για να υποδεχτεί και να τιμήσει τα ιερά. Όλοι οι αξιωματούχοι και οι πολίτες των Αθηνών με τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους πήγαιναν προς συνάντηση των ιερών της Θεάς και τα συνόδευαν μέχρι τον τόπο διαμονής τους, που ήταν το Ελευσίνιο των Αθηνών, στους πρόποδες της Ακρόπολης, όπου εναπόθεταν τα ιερά σκεύη.

1^η  μέρα – στα μέσα του Βοηδρομιώνος 15^η ή 19^η :  Ο άρχων των Αθηνών που είχε την ευθύνη των μυστηρίων καλούσε όλο τον κόσμο στη Ποικίλη Στοά της Αθηναϊκής αγοράς, ενώπιον του Ιεροφάντη και του Δαδούχου ο Ιερός Κήρυξ έκανε την επίσημη εξαγγελία της έναρξης των Τελετών και εκκαλούσε τους πάντες να συμμετέχουν δηλ. γινόταν ο αγυρμός και στη συνέχεια γινόταν η πρόρρηση, (η επίσημη ανακοίνωση όλων εκείνων για τους οποίους απαγορευόταν η μύηση στα μυστήρια της Θεάς).

 

2^η μέρα:  λάμβανε χώρα η τελετή “Αλαδε μυσται” δηλαδή “Οι μύστες στην θάλασσα”.

Οι υποψήφιοι συγκεντρώνονταν και σχηματίζοντας πομπή έφταναν στην θάλασσα του Φαλήρου. Κάθε υποψήφιος έφερε μαζί του και ένα μικρό γουρουνάκι. Οι μελλοντικοί μύστες όταν έφταναν στην θάλασσα, πραγματοποιούσαν μια τελετουργία που θεωρείτε πως είχε ως στόχο της τον καθαρμό των μυστών ώστε κατάλληλα προετοιμασμένοι και αρεστοί στην Θεά, να μπορούν να συμμετάσχουν στα μυστήρια της. Η τελετουργία περιελάμβανε την εμβάπτιση των υποψήφιων στο θαλασσινό νερό καθώς και των ζώων που έφεραν μαζί τους και εν συνέχεια την σφαγή των μικρών γουρουνιών. Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς, η ημέρα αυτή εκτός από ημέρα καθαρμού ήταν και ημέρα νηστειών, κατά την οποία οι μύστες μετά την επιστροφή τους στην Αθήνα παρέμεναν στα σπίτια τους νηστεύοντας.

Κέρνος, τελετουργικό σκεύος 

3^η μέρα:  τελείται μεγάλη θυσία προς τιμή του Θεού Ασκληπιού στο εν άστει Ελευσίνιο των Αθηνών.

 Την ημέρα αυτή οι Αθηναίοι υποδέχονταν τις εξέχουσες ξένες προσωπικότητες που έρχονταν στην Αθήνα για να μυηθούν στα μυστήρια. Η εορτή προς τιμή του Θεού έφερε την ονομασία Επιδαύρεια. Η σύνδεση των Επιδαυρείων με τα Ελευσίνια μυστήρια βασίζετε σε μύθο κατά τον οποίο, ο Ασκληπιός, ο Θεός της ιατρικής, έφτασε στην Αθήνα μετά την έναρξη των μυστηρίων. Για να μπορέσει και αυτός να μυηθεί, θεσπίστηκε δεύτερη θυσία ανάλογη με εκείνη της προηγούμενης ημέρας. Την ημέρα αυτή άρχιζαν και οι μύστες να πίνουν τον Κυκεώνα (μίγμα χοντροκομμένου κριθάλευρου , νερό, φλισκούνι( γλήχων) και ίσως σπόροι παπαρούνας). Υπήρχαν πολλά ελευσίνια ανάγλυφα με φυτό παπαρούνας.  Για μερικούς ερευνητές τα Επιδαύρεια  τελούνταν την  5^η μέρα.

4^η μέρα – 18^η Βοηδρομιώνος : Η Μεγάλη θυσία στο εν άστει Ελευσίνιο ιερό με την ευχή υπέρ της Βουλής και του Δήμου των Αθηναίων και υπέρ της ευδαιμονίας όλων των ελληνικών πόλεων.

Ο καθένας θυσίαζε το χοίρο που είχε φέρει και οι ιερείς χόρευαν τελετουργικούς κυκλικούς χορούς δίνοντας ευχές Μετά τη θυσία έψηναν τα ζώα και τα  έτρωγαν σε κοινό δείπνο. 

5^η μέρα: Λαμπαδηφορία.

Κατά την επικρατέστερη παράδοση την 5^η μέρα οι μύστες σχημάτιζαν  πομπή και ανά δύο με αναμμένους πυρσούς εισέρχονταν στο ναό της Δήμητρας με επικεφαλής τον Δαδούχο ιερέα. Η πομπή ήταν σιωπηλή.

6^η μέρα: Ίακχος.

Με το άγαλμα του Διονύσου στεφανωμένο με μυρσίνη ( πένθους) και με την ιερή Κίστη σχηματιζόταν πομπή από  το αθηναϊκό ιερό του Ίακχου, το Ιακχείον, με προορισμό την Ελευσίνα. Εντός του ιερού υπήρχε ένα  περίφημο γλυπτό έργο  του Πραξιτέλη που αναπαριστούσε τη Μητέρα, την Κόρη και τον Ίακχο Δαδούχο. 

γέφυρα Κηφισού - γεφυρισμοί

Πολλές χιλιάδες άνθρωποι αποτελούσαν την πομπή φορώντας στεφάνια από μυρσίνη στο κεφάλι τους. Οι γυναίκες κρατούσαν με το χέρι τους στο κεφάλι ένα αγγείο με το ιερό ποτό των Ελευσινίων, τον Κυκεώνα.

Στη γέφυρα του Κηφισού οι κάτοικοι της Ελευσίνας υποδέχονταν την πομπή με σκωπτικά λόγια, τους γεφυρισμούς για να κάνουν τους μύστες να γελάσουν σε ανάμνηση της Βαυβούς που έκανε τη Δήμητρα να γελάσει με άσεμνες χειρονομίες.  Τότε έπιναν και τον κυκεώνα. Μετά ακούγονταν χαρούμενες ιαχές  « Ίακχος, Ίακχος».

Περνούσαν από το ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμακά, στο ναό με ντουλαπάκια, εσοχές δίπλα από την Ιερά οδό, από το ναό του Δαφναίου Απόλλωνα, που σήμερα είναι η Μονή Δαφνίου. 

Στην περιοχή των Ρειτών οι Κροκωνίδες έδεναν μια ταινία στα πόδα και στα χέρια των μυστών, τον κρόκο. Τέλος η πομπή κατέληγε στο Ιερό της Ελευσίνας κατά τη δύση του ήλιου.  Οι μύστες κραύγαζαν Ίακχος, Ίακχος. Η κάλαθος και τα ιερά σκεύη τοποθετούνταν στη θέση τους.

Σχετικώς με την πομπή του Ίακχου, γράφει ο Κάρλ Κερένυι: «Ήταν ένα είδος πομπής πνευμάτων, καλυμμένο από ένα πέπλο μυστικότητας, που πύκνωνε καθώς και οι μύστες πλησίαζαν στην Ελευσίνα»    

 7^η μέρα: τη νύχτα προς την 7^η μέρα ήταν η Ιερή Νύξ , αυτή οδηγούσε στο τελικό στάδιο της μύησης, την Εποπτεία, την 9^η μέρα. Εκείνη τη νύχτα ένα μεγάλο σύννεφο καπνού και μια μεγάλη φωτιά έβγαινε από την ανοιχτή οροφή του Τελεστηρίου.

8^η και 9^η μέρα: Οι επόμενες μέρες που ακολουθούσαν ήταν συνέχεια της ιερής νύχτας και την ένατη μέρα πραγματοποιούνταν η θεαματική επιφάνεια της θεάς Περσεφόνης που ανερχόταν από τον Άδη. 

Πλημμοχόη

Βγαίνοντας από το χώρο μύησης γινόταν η τελετή των πλυμμοχόων. Κατά την τελετή αυτή ανύψωναν δυο δοχεία (πλημμοχόες) ένα προς την ανατολή και ένα προς την δύση και έχυναν το περιεχόμενο τους προφέροντας μυστικές φράσεις, Ύε – βρέξε και Κύε- κάρπισε..

Η θεά Δήμητρα δίδαξε στον Τριπτόλεμο την καλλιέργεια της γης

Τα Μικρά Ελευσίνια - Μυστήρια της Άγρας

Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι, τα Μικρά μυστήρια ιδρύθηκαν με στόχο την μύηση του Ηρακλή, ο οποίος εξέφρασε την επιθυμία να συμμετάσχει στις τελετουργίες προς τιμή της Θεάς. Ο βασικός σκοπός των μικρών Ελευσίνιων ήταν η προετοιμασία των μυστών για τα μεγάλα μυστήρια.

Σύμφωνα με την μυθική αιτιολόγηση της ,η γιορτή θεσπίστηκε προκειμένου να μυηθεί ο Ηρακλής πού δεν είχε δικαίωμα ως μη αθηναίος. Από αυτό φαίνεται ότι αρχικά τα Μυστήρια απευθυνόταν αποκλειστικά στους πολίτες της πόλεως- κράτους των Αθηνών. 

Δυστυχώς, σήμερα διαθέτουμε πολύ ελάχιστες μαρτυρίες για τα όσα γίνονταν σε αυτά τα μυστήρια. Πιθανολογείτε, ότι περιελάμβαναν και αυτά, όπως και τα Μεγάλα Ελευσίνια, την παράσταση λειτουργικού δράματος, το οποίο αναφερόταν στον μύθο της γέννησης, του θανάτου και της δεύτερης γέννησης του Θεού Διόνυσου και πιθανόν (η σύνδεση με τα μεγάλα μυστήρια να γινόταν με) την παράσταση της ενώσεως του Διόνυσου με την Κόρη.

Από τα λίγα στοιχεία που διαθέτουμε, γνωρίζουμε ότι, οι υποψήφιοι μύστες διδάσκονταν πρώτα από τον ιεροφάντη και κατόπιν από τους μυσταγωγούς, οι οποίοι κατάγονταν από τις οικογένειες των Ευμολπίδων και των Κηρύκων. Είναι γνωστό επίσης ότι, γίνονταν σε αυτά καθαρτήριες τελετές με πλύσιμο των μυστών στον Ιλισό.
Οι μυούμενοι  έπρεπε: 1ον να θυσιάσουν έναν "δέλφικα" - μικρό χοίρο, προς τιμή των ελευσινίων θεών
2ον: να καθαριστούν - γίνονταν οι "καθαρμοί" - στα ύδατα του Ιλισσού υπό την επίβλεψη του Υδρανού 
3ον γονάτιζαν  στο δέρμα του θυσιασθέντος ζώου ενώπιον του  δαδούχων ιερέα.   
4ον: στη συνέχεια έδιναν όρκο τηρήσεως των ελευσινίων απορρήτων  ενώπιον του Ευμολπίδου Ιεροφάντη της θεάς Δήμητρας. 
5ον: Αφού έδιναν τον όρκο ο Ιεροφάντης εδίδασκε τις πρώτες αναγκαίες γνώσεις για τη συμμετοχή στα Μεγάλα Μυστήρια.   

Το διάστημα που μεσολαβούσε από τα εν Άγραις Μυστήρια μέχρι τα Μεγάλα Μυστήρια ήταν ένα διάστημα κατά το οποίο η διδασκαλία του Ιεροφάντη πνευματικό κτήμα του μύστη, ώστε να είναι έτοιμος για το τελικό στάδιο της μύησης, την εποπτεία.  
                                                                                              

Η Ελευσίνα και το ιερό της

Το ιερό της Ελευσίνας υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα λατρευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, όπου από τη Μυκηναϊκή Εποχή έως το τέλος του 4ου αι. μ.Χ. λατρευόταν συνεχώς η θεά Δήμητρα, θεά της ανανέωσης της φύσης και της βλάστησης των σιτηρών, που δίδαξε στους Ελευσίνιους την καλλιέργεια της γης και τις ιερές τελετές, τα πάνσεπτα μυστήρια, για τα οποία αξίωσε απόλυτη μυστικότητα.

 Η Ελευσίνα ιδρύθηκε περί το 2000 π.Χ. στις πλαγιές του ανατολικού λόφου μιας χαμηλής λοφοσειράς στη Ν.Δ. γωνία του Θριάσιου πεδίου, κοντά στον Ελευσινιακό κόλπο και αναπτύχθηκε κατά τη Μυκηναϊκή Εποχή σε ισχυρά οχυρωμένη πόλη. Την εποχή αυτή χτίστηκε το μυκηναϊκό μέγαρο, που ταυτίσθηκε με τον πρώτο ναό της Δήμητρας, Β.Α. του Τελεστηρίου των κλασικών χρόνων.

Στη Γεωμετρική Περίοδο τη θέση των ιδιωτικών οικιών καταλαμβάνει ο χώρος του ιερού. Την ίδια εποχή, στα μέσα του 8ου αι. π.Χ., η λατρεία της θεάς από τοπική, αγροτική εορτή αποκτά πανελλήνιο χαρακτήρα.

 Στα χρόνια του Σόλωνα (αρχές 6ου αι. π.Χ.) η Ελευσίνα προσαρτάται οριστικά στην Αθήνα και τα Ελευσίνια Μυστήρια καθιερώνονται ως αθηναϊκή εορτή.

  Την εποχή του Πεισίστρατου (550-510 π.Χ.) το ιερό και η πόλη, δυτικά του λόφου, περιβάλλονται από ισχυρό τείχος με πύργους.

 Μετά την καταστροφή του από τους Πέρσες (480 π.Χ.) το ιερό ανακαινίζεται με την ανέγερση νέων κτηρίων, όπως του νέου μεγάλου Τελεστηρίου και της Στοάς του Φίλωνα, που χτίστηκε στην ανατολική πλευρά του Τελεστηρίου έναν αιώνα αργότερα.

Η τελευταία περίοδος ακμής του ιερού τοποθετείται στα Ρωμαϊκά Χρόνια, όταν ρωμαίοι αυτοκράτορες στολίζουν το ιερό με νέα λαμπρά οικοδομήματα όπως τα Μεγάλα Προπύλαια, τις Θριαμβικές Αψίδες, την Κρήνη, ναούς και βωμούς.
Στο τέλος του 4ου αι. π.Χ. τα Μυστήρια παρακμάζουν, ενώ με την εισβολή των Βησιγότθων του Αλάριχου το ιερό μετατρέπεται σε ερείπια και η λατρεία εγκαταλείπεται.

ΕΛΕΥΣΙΝΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ

Τα μυστήρια διακρίνονταν στα Μικρά, που τελούνταν κατά τον μήνα Ανθεστηρίων (19 Φεβρουαρίου - 19 Μαρτίου), στην Άγρα, ένα προάστιο της πόλεως των Αθηνών, στις όχθες του Ιλισού, και στα Μεγάλα Ελευσίνια, που τελούνταν στην Ελευσίνα από την 15η έως την 23η Βοηδρομιώνος (13 Σεπτεμβρίου - 12 Οκτωβρίου).

Τα μυστήρια ήταν ανοιχτά προς όλους τους Έλληνες, συμπεριλαμβανομένου και των δούλων και σε μεταγενέστερη περίοδο έγιναν ανοιχτά και στους ξένους. Αποκλείονταν από τα μυστήρια όσοι δεν γνώριζαν την ελληνική γλώσσα. Και όσοι  είχαν διαπράξει κάποιο σοβαρό παράπτωμα και όσοι είχαν προβεί σε ιερόσυλες πράξεις όποιο και να ήταν το αξίωμα τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρωνας.

 Το νόημα, η αλλιώς η ουσία των Ελευσίνιων μυστηρίων παραμένει για τον σύγχρονο άνθρωπο αλλά και στην αρχαιότητα για κάθε αμύητο, κάτι το άγνωστο. Ενώ από την μια πλευρά υπάρχουν επαρκής ιστορικές μαρτυρίες που αφορούν όλα όσα τα μυστήρια περιελάμβαναν μέχρι την στιγμή που η πομπή προς τιμή της Θεάς έφτανε στον ιερό χώρο του Τελεστηρίου, τα στοιχεία που από την άλλη διαθέτουμε για τα όσα γίνονταν μέσα στο Τελεστήριο (κάτι που αποτελούσε και το κύριο μέρος των μυστηρίων) είναι πάρα πολύ ελάχιστα. Το αίτιο για αυτήν την μυστικότητα μπορεί να θεωρηθεί ότι, ”πατάει” σε δυο βάσεις, μια θρησκευτικού και μια πολιτικού χαρακτήρα. Όσο αφορά την θρησκευτική πλευρά του ζητήματος, μια αναδρομή στον ομηρικό ύμνο είναι αρκετή. Στο τέλος λοιπόν του ύμνου προς τη Δήμητρα διαβάζουμε: “Η Δήμητρα μύησε όλους εις τα σεβαστά μυστήρια της, τα οποία δεν επιτρέπετε ούτε να τα παραμελούμε, ούτε να τα διερευνούμε, ούτε να τα κοινολογούμε”

Πράγματι, αυτή η αρχή τηρήθηκε με μεγάλη αυστηρότητα από τους αρχαίους συγγραφείς. Ο Παυσανίας για παράδειγμα, εμφανίζετε ιδιαίτερα επιφυλακτικός, λέγοντας πως ένα Όνειρο τον εμπόδισε από το να περιγράψει τα όσα είδε στο εσωτερικό του εν άστει Ελευσίνιου και για αυτό τον λόγο περιορίστηκε σε εξωτερικές περιγραφές γενικού χαρακτήρα. Όσο αφορά τώρα την πολιτική-νομική πλευρά του ζητήματος, θα πρέπει να σημειωθεί πως υπήρχε για τα μυστήρια η επιβολή δια του νόμου της ιερής τους μυστικότητας τον οποίο δεν επετράπη η συμμετοχή. Όποιος δηλαδή τύγχανε γνώστης των όσων γίνονταν την νύχτα στο εσωτερικό του Τελεστηρίου και προέβαινε στην κοινοποίηση τους, τιμωρείτε με την ποινή του θανάτου.    

  Πιο συγκεκριμένα, ο Διαγόρας ο Μήλειος, επικηρύχθηκε από τους Αθηναίους για δυο τάλαντα για την σύλληψη του και για ένα τάλαντο για τον θάνατο του, με την κατηγορία του ότι, διακωμώδησε τα ιερά μυστήρια .