Κίρρα - αρχαία φωκική πόλη

 Η Κίρρα για μια μεγάλη περίοδο υπήρξε φωκική πόλη και βρισκόταν στα σύνορα των Φωκέων με την Οζολία Λοκρίδα, ήταν το επίνειο το Δελφών. Αναφέρεται από τον Όμηρο ως Κρίσα, ο Στράβωνας και Παυσανίας την αναφέρουν ως Κίρρα, όμως ο τελευταίος την ταυτίζει με την ομηρική πόλη Κρίσα. Αποτελούσε τον προορισμό προσκυνητών και εμπόρων, οι οποίοι ανακτώντας δυνάμεις θα συνέχιζαν τον δρόμο τους για το πανελλήνιο ιερό. Βρίσκεται στον κόλπο της Ιτέας, στην έξοδο της κοιλάδας του Πλειστού στην ακτή του Κορινθιακού κόλπου. 

Η παλαιότερη κατοίκηση στην Κίρρα ανάγεται στην πρωτοελλαδική εποχή (3η χιλιετία π.Χ.), οπότε δημιουργήθηκε εκτεταμένος οικισμός, ο οποίος εξελίχθηκε σε μεγάλο εμπορικό κέντρο και γνώρισε ιδιαίτερη ακμή στη Μεσοελλαδική περίοδο και κατά τους πρώιμους Μυκηναϊκούς χρόνους.
Στους αρχαϊκούς χρόνους γνώρισε μεγάλη ακμή αφού στο λιμάνι της κατέφθαναν επισκέπτες και προσκυνητές των Δελφών και διακινούνταν αγαθά και εμπορεύματα προς ολόκληρη την περιοχή.

 Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην Κίρρα και τους Δελφούς για τον έλεγχο της κοιλάδας του Πλειστού και τον δρόμων της, κατέληξε σε δεκαετή πόλεμο. Κατηγορήθηκε ότι οι κάτοικοι της εκμεταλλεύονταν τους προσκυνητές των Δελφών, οι κάτοικοι αρνήθηκαν να πληρώσουν το πρόστιμο που τους επιβλήθηκε και ο Α’ Ιερός Πόλεμος ξέσπασε. Ο πόλεμος αυτός έληξε το 590 π.Χ. με την καταστροφή της Κίρρας, από τη Δελφική Αμφικτυονία. Σταδιακά η πόλη ανέκτησε τη ζωή της και ως το τέλος του 6ου αι. π.Χ. εξελίχθηκε σε σημαντικό λιμάνι του Κορινθιακού κόλπου, που ταυτόχρονα λειτουργούσε ως επίνειο της Άμφισσας και των Δελφών. 

Αρχαίο λιμάνι

Η Κίρρα διατήρησε τη σημασία της και κατά τη διάρκεια των βυζαντινών και μεσαιωνικών χρόνων. Από τη βυζαντινή περίοδο σώζονται ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής, με βαπτιστήριο, λουτρά και ο παράκτιος πύργος που είναι κατασκευασμένος από ογκόλιθους του αρχαίου λιμανιού. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κτίστηκε ο πύργος. Αναφέρεται ως «βυζαντινός», αλλά δεν αποκλείεται να ήταν φράγκικος. Στην υπόθεση αυτή συνηγορεί το γεγονός ότι φαίνεται να ήταν μια απλή βίγλα.

 

Επάνω στα αρχαία ερείπια κτίσθηκε το 1870 ο σύγχρονος οικισμός με το όνομα Ξεροπήγαδο. Στον αρχαιολογικό χώρο της Κίρρας διατηρούνται διάσπαρτα αρκετά μνημεία, που συνθέτουν την ιστορική πορεία της αρχαίας πόλης, σημαντικότατου λιμανιού στον Κορινθιακό κόλπο. Μέσα στη θάλασσα διατηρείται τοίχος από τις εγκαταστάσεις του αρχαίου λιμανιού και σε μικρή απόσταση τα θεμέλια κτίσματος, που αποδίδονται σε νεώριο, χώρο αποθήκευσης του εξοπλισμού των πλοίων.

Η Κίρρα διέθετε  επίσης ένα σημαντικό ιερό αφιερωμένο στον Απόλλωνα, την Άρτεμη και τη Λητώ. Στην περιοχή όπου βρίσκεται ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου εκτεινόταν ένας υπαίθριος χώρος, ορθογώνιος σε κάτοψη, μήκους 160 μ. και πλάτους 130 μ. που πλαισιωνόταν από στοές ανοικτές προς το εσωτερικό, όπου είχε αναγερθεί το ναϊκό οικοδόμημα

 Οι νεώσοικοι

Κατά τον 5ο αι. π.Χ., οικοδομήθηκαν νεώσοικοι που αποτελούνταν από τουλάχιστον 5 επιμήκη διαμερίσματα ανοικτά προς τη θάλασσα, εντός των οποίων υπήρχε η δυνατότητα να συρθούν μικρά πλοία κυρίως για εργασίες επισκευής. Στο πίσω μέρος υπήρχαν 2 δωμάτια, τα οποία είχαν πρόσβαση από τη βόρεια πλευρά, πιθανόν να ήταν χώροι ανάπαυσης των ταξιδευτών ή αποθήκευσης εμπορευμάτων. 

Γραφική απεικόνιση των νεώσοικων από την ενημερωτική ταμπέλα του χώρου

Στα ανατολικά υπήρχε άλλο οικοδόμημα. Ανάμεσα στα δυο οικοδομήματα υπήρχε δρόμος που οδηγούσε από το λιμάνι στον κεντρικό οικισμό. 

Τα 5 διαμερίσματα

Κατά τον 1^ο αι. μ.Χ. οι νεώσοικοι υπέστησαν αρκετές αλλαγές καθώς κάποιοι από τους τοίχους ενισχύθηκαν μ’ αποτέλεσμα να περιοριστεί το πλάτος των χώρων. Φαίνεται ότι τότε άλλαξε πλήρως η λειτουργία του οικοδομήματος το οποίο στο εξής χρησιμοποιήθηκε ως ιδιωτική οικία. 

Άλλη μια αρχαία οικία  με ψηφιδωτό δάπεδο υπήρχε προς την πλευρά του σύγχρονου δρόμου και συνεχιζόταν κάτω από την αυλή του παρακείμενου  σχολείου.

 

Ο επισκέπτης στον αρχαιολογικό χώρο των νεώσοικων θα αντικρίσει έναν κυλινδρικό λίθο, ο οποίος είχε μεταφερθεί από την Πελοπόννησο και προοριζόταν για το ιερό των Δελφών, όπου, αφού δεχόταν την ανάλογη επεξεργασία θα κτιζόταν ως σπόνδυλος σε έναν από τους κίονες του ναού του Απόλλωνα. 

Ο κυλινδρικός λίθος

Πηγή πληροφοριών : Η ταμπέλα του Υπουρ. Πολιτισμού του αρχ. χώρου

 

Ο Πύργος της Κίρρας

Οι διαστάσεις του πύργου είναι 7,10 Χ 7,10μ. Το πάχος των τοίχων 1,50 μ και το σωζόμενο ύψος 3 μέτρα. Δεν βρέθηκε κανένα ίχνος εισόδου ούτε παραθύρων, ενώ το εσωτερικό του πύργου είναι γεμάτο από τα μπάζα του. Η ανασκαφική έρευνα (το 1984) έδειξε ότι ο πύργος έχει κατασκευασθεί κατά μεγάλο μέρος από αρχαίο οικοδομικό υλικό, σε δεύτερη χρήση, από τη γειτονική ακρόπολη (αρχαία Κρέουσα).   (Πηγή: https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=kirra)

Αρχαίο Μονοπάτι Κίρρας-Δελφών

 «στα χνάρια των αρχαίων προσκυνητών»

 

" Έχοντας σαν αφετηρία της διαδρομής τον αρχαίο Φάρο που βρίσκεται στην παραλιακή οδό της Κίρρας, κατευθυνόμαστε βόρεια.Τα πρώτα 600 μέτρα διασχίζουμε την πόλη της Κίρρας και συναντάμε την Περιφερειακή Οδό Κίρρας-Ιτέας, που επίσης διασχίζουμε. Από αυτό το σημείο και για τα επόμενα 1,73 χιλιόμετρα κατευθυνόμαστε σε ασφαλτοστρωμένο αγροτικό δρόμο με αιωνόβιες ελιές τριγύρω μας, μέχρι να φτάσουμε στο Εκκλησάκι του "Αγίου Πολύκαρπου". Δεν χρειάζεται όμως να ανησυχήσουμε μήπως χάσουμε τον δρόμο μας..."

Μπορείτε να δείτε με  λεπτομέρειες τη διαδρομή στην ηλεκτρ. διεύθυνση: https://www.outdoorers.gr/post/arxaio-monopati-kirras-delfwn

Πανοπέας

Ο Πανοπέας είναι αρχαία Φωκική πόλη που βρισκόταν κοντά στα σύνορα των Φωκέων με τους Βοιωτούς. Στη θέση της αρχαίας πόλης βρίσκεται σήμερα το χωριό Άγιος Βλάσιος. Ο αρχαίος Πανοπέας παρουσιάζει ίχνη κατοίκησης από το 18ο αι. π.Χ. Στα μυκηναϊκά χρόνια (14ος-11ος αι. π.Χ.) διέθετε ισχυρή κυκλώπεια οχύρωση, λείψανα της οποίας σώζονται στη νότια κλιτύ του λόφου της ακρόπολης. Οι πρώτοι κάτοικοι του Πανοπέα ήταν Φλεγύες. Σύμφωνα με τον μύθο ο ιδρυτής του Πανοπέα ήταν ο ήρωας Πανοπέας, γιος του Φώκου. Ο Πανοπέας αναφέρεται από τον Ηρόδοτο καθώς ήταν μία από τις Φωκικές πόλεις που κατέστρεψαν οι Πέρσες (480 π.Χ.) κατά την κάθοδό τους προς την Αθήνα (Ηρόδοτος (8,34 κπ). ^. Η πόλη καταστράφηκε για δεύτερη φορά από τον Φίλιππο της Μακεδονίας κατά τον Γ' Ιερό πόλεμο. Κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους το 198 π.Χ.. Ο Πλούταρχος (Συλλ. 16) αναφέρει ότι το 86 π.Χ. η πόλη λεηλατήθηκε και καταστράφηκε από τον Σύλλα.

Ο Παυσανίας που πέρασε από την περιοχή τον 2ο αιώνα μ.Χ. και γράφει Παυσανίας (Χ, 3, 4 1- 6):

 «Είκοσι σταδίων από τη Χαιρώνεια βρίσκεται η πόλη των Φωκέων  Πανοπεύς, αν μπορεί κανείς να την ονομάσει κι αυτή πόλη, μολονότι ούτε κανένα οικοδόμημα για τους άρχοντες έχει ούτε γυμναστήριο ούτε θέατρο ούτε αγορά ούτε νερό κατεβαίνει σε κρήνη . Οι άνθρωποι εδώ κατοικούν σε μια χαράδρα, κάτω από απλές καμπυλούμενες στέγες που μοιάζουν πολύ με καλύβες των βουνών*.

Έχουν όμως κι αυτοί όρους που ξεχωρίζουν τη δική τους χώρα από τη χώρα των γειτόνων και στέλνουν και αυτοί αντιπροσώπους στο φωκικό συνέδριο. Λένε πως η πόλη πήρε το όνομά της από τον πατέρα του Επειού και πως οι ίδιοι αρχικά δεν ήταν Φωκείς, αλλά Φλεγύες που διέφυγαν στη Φωκίδα από την περιοχή του Ορχομενού. Κοιτάζοντας τον παλιό οχυρωματικό περίβολο των Πανοπέων υπολογίζομε πως είναι περίπου εφτά σταδίων (περίπου 1300 μ.).

Στη μνήμη μας έρχονται οι στίχοι του Ομήρου, οι σχετικοί με τον Τιτυό, όπου ο Όμηρος ονόμασε την πόλη των Πανοπέων καλλίχορον και οι σχετικοί με τη μάχη πάνω στο νεκρό του Πατρόκλου, όπου ανάφερε πως ο βασιλιάς των Φωκέων  Σχεδίος, ο γιος του Ιφίτου που σκοτώθηκε από τον Έκτορα, κατοικούσε στον Πανοπέα. Ο λόγος, για τον οποίο ο βασιλιάς κατοικούσε εδώ χρησιμοποιώντας ως φρούριο τον Πανοπέα μας φαίνεται πως ήταν ο φόβος των Βοιωτών, γιατί στο μέρος αυτό το πέρασμα από τη Βοιωτία στη Φωκίδα είναι ευκολότερο.  

Για ποιο λόγο όμως ονόμασε ο Όμηρος στο άλλο χωρίο  τον Πανοπέα καλλίχορον δεν μπορούσα πριν να το καταλάβω. Το διδάχτηκα από τις ονομαζόμενες στους Αθηναίους Θυιάδες**: οι θυιάδες είναι γυναίκες της Αττικής που μαζί με τις γυναίκες των Δελφών πηγαίνουν κάθε δεύτερο έτος στον Παρνασσό για τις θρησκευτικές τελετές προς τιμήν του Διονύσου. Υπήρχε συνήθεια κατά την πορεία τους από την Αθήνα οι θυάδες αυτές σταίνουν χορούς σε διάφορα μέρη, μεταξύ αυτών και στον Πανοπέα. Φαίνεται λοιπόν πως το επίθετο που αποδίδει ο Όμηρος στον Πανοπέα υπαινίσσεται το χορό τυν Θυιάδων.

Στον Πανοπέα, πλάι στο δρόμο, υπάρχει ένα οικοδόμημα μικρό από ωμά πλιθιά και μέσα σ’ αυτό άγαλμα από πεντελίσιο μάρμαρο που άλλοι λένε πως παριστάνει τον Ασκληπιό και άλλοι τον Προμηθέα. Παρουσιάζουν και αποδείξεις για τη δεύτερη άποψη: υπάρχουν στη χαράδρα πέτρες, καθεμιά από τις οποίες θα μπορούσε να αποτελέσει επαρκές φορτίο ενός κάρου. Οι πέτρες αυτές έχουν το χρώμα του πηλού, όχι εκείνου που γίνεται από χώμα, αλλά εκείνου που σχηματίζεται σε μια χαράδρα ή αμμουδερό χείμαρρο και έχουν και μια οσμή που πλησιάζει πολύ την οσμή του ανθρωπίνου δέρματος. Λένε πως αυτές είναι υπολείμματα του πηλού εκείνου, από τον οποίο ο Προμηθέας έπλασε ολόκληρο το ανθρώπινο  γένος. Αυτού στη χαράδρα υπάρχει και τάφος του Τιτυού***. Η περιφέρεια του συσσωρευμένου πάνου χώματος είναι περίπου ένα τρίτο του σταδίου (60 με 65 μ.)».

Σχόλια Παπαχατζή:  Παυσανίου Ελλάδος Περιηγήσεις- Φωκικά).

  *Πολλές αρχαίες πόλεις, φημισμένες παλαιότερα , είχαν εκλείψει στα ύστερα χρόνια της αρχαιότητας και άλλες βρίσκονταν σε έσχατη παρακμή, όπως ο Πανοπεύς που επί Παυσανία κατοικούνταν από ολιγάριθμους φτωχούς αγρότες. Τα υπολείμματα του παλιού Πανοπέα δεν χρειάζονταν θέατρο και ευπρεπή δημόσια κτίρι, διατηρούσαν όμως τον τίτλο της πόλης και την ψήφο στο κοινό των Φωκέων

** Το όνομα Θυία δίνονταν στη μητέρα του ήρωα Δελφού, επώνυμου του τόπου που είχε υπό την προστασία ο πύθιος Απόλλωνας. Τον πύθιο Απόλλωνα παρουσιάζουν μερικές παραδόσεις ως πατέρα του Δελφού, ενώ άλλες παρουσιαζουν τον τοπικό ήρωα Καστάλιο ως σύζυγο της Θυίας και πατέρα του δελφού. Ο παυσανίας αναφέρει τη Θυία ως κόρη του Κασάλιου και ως πρώτη ιέρεια του Διονύσου στους δελφούς. Έτσι δόθηκε μια εξήγηση για το όνομα Θυιάδες που επικράτησε να δίνεται στις γυναίκες που τελούσαν στον Παρνασσό, μέσα σε ιερό ενθουσιασμό, τα διονυσικά όργια.  

***Ο γίγας Τιτυός συνάντησε κοντά στον Πανοπέα τη Λητώ, η οποία πήγαινε στους Δελφούς  και την τράβηξε βίαια « πόω κατασχεθείς», κατά τον Απολλόδωρο 1,4,1. Εκείνη επικαλέστηκε τα παιδιά της Απόλλωνα και Άρτεμη, τα οποία σκότωσαν τον Τιτυό. Δυο γύπες του τρώνε το ήπαρ, καθώς ο Τιτυός είναι πεσμένος στο έδαφος, όπου καταλαμβάνει εννιά πλέθρα. 

  Η ακρόπολη του Πανοπέα ( 38.49558, 22.79648)

Στην κορυφή ενός επιμήκη και πετρώδους λόφου σώζονται μέρη του τείχους και τετράγωνοι πύργοι που περιέκλειαν την ακρόπολη του αρχαίου Πανοπέα. Τα τείχη αυτά είναι καλοκτισμένα με μεγάλες ορθογώνιες πέτρες (ισοδομικό κτίσιμο). Ορισμένα τμήματα των τειχών είναι πολυγωνικά. Κατεβαίνοντας από το βουνό έκλειναν μέσα και μέρος της πεδιάδας.

Οχυρωμένες είναι και οι δύο κορυφές του λόφου, καθεμιά με ιδιαίτερο τείχος. Η οχύρωση δεν είναι της ίδιας εποχής, όπως φαίνεται από τη διαφορετική τοιχοδομία των μερών. Τα παλαιότερα τείχη της πόλης κτίστηκαν είτε στα μέσα του 4ου αιώνα και κατεδαφίστηκαν από το Φίλιππο το Β΄μετά το 346 π.Χ., είτε κατά τον επανοικισμό των φωκικών πόλεων που έγινε λίγο πριν τη μάχη της Χαιρώνειας το 338 π.Χ. Διαθέτει τρεις πύλες εισόδου στη βόρεια, τη δυτική και νότια πλευρά (πηγή: http://odysseus.culture.gr ).

Στον Πανοπέα υπάρχει και ένας μεσαιωνικός πύργος, στην κορυφή της ακρόπολης, μάλλον φράγκικος.

Κατά πάσα πιθανότητα ο πύργος λειτουργούσε σαν παρατηρητήριο και φρυκτωρία. Είχε οπτική επαφή με τον πύργο του Παρορίου τον πύργο Θουρίου και το κάστρο της Λιβαδειάς.

Ο πύργος έχει διαστάσεις 7,0x7,0μ με πάχος τοίχων 1,40μ. Σήμερα σώζεται σε ερειπιώδη κατάσταση σε ύψος 2,60 μέτρα. Είναι χτισμένος κυρίως με υλικό από το αρχαίο κάστρο με συμπληρώσεις πλίνθων (πηγή:https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=panopeas).

Το χωριό Άγιος Βλάσης

Το 1907 ο Γ. Σωτηριάδης ανέσκαψε στη γειτονική περιοχή κλασικούς τάφους. Το 1959 οι R. Hope Simpson - J. Lazenby περισυνέλεξαν μυκηναϊκά όστρακα (14ος-11ος αιώνας π.Χ.) από την περιοχή και επισήμαναν την ύπαρξη μυκηναϊκων κιβωτιόσχημων τάφων

 

Μέσα στην ακρόπολη

ΝΔ είσοδος

ΝΔ είσοδος

 Στο δυτικό τμήμα της ακρόπολης

Δημόσιο κτίριο εντός της ακρόπολης

Αεροφωτογραφίες : Γιώργος Στάντζος