Εκδήλωση 18-11-2017

Αλαλκομενές Βοιωτίας

Με οδηγό  τον Παυσανία αναζητούμε τα ίχνη των αρχαίων Αλαλκομενών και της θεάς Αθηνάς στη Βοιωτία.

Τιλφούσιον όρος - βουνό Πέτρας

Ο Παυσανίας στα «Βοιωτικά» αναφέρει ότι αφού πέρασε την πετρώδη περιοχή του Τιλφουσίου (το βουνό Πέτρα),  το ιερό του Απόλλωνα, μπήκε στην παραλίμνια πεδιάδα της Κορώνειας, όπου συνάντησε με τη σειρά την πολίχνη Αλαλκομενές (παρηκμασμένη επί των ημερών του), με ιερό της Αθηνάς Αλαλκομενίας, έπειτα το ιερό της Αθηνάς Ιτωνίας και τελευταία την Κορώνεια.

 Επειδή δεν υπάρχουν εμφανή οικοδομικά λείψανα στην πεδιάδα, η  αναγνώριση των δύο πόλεων και των δύο ιερών είναι δύσκολη.

 

το εξωκλήσι είναι κτισμένο στο ιερό του Απόλλωνα

Σύμφωνα  με τον Παπαχατζή, τον μεταφραστή του Παυσανία, το ιερό ήταν  κάτω από το χωριό Σωληνάρι.

 Η δε κώμη  τω Αλαλκομενών τοποθετείται στα νοτιοδυτικά του Σωληναρίου, μάλλον βόρεια του  χωριού  Αγία Παρασκευή

Ο περιηγητής Λήκ, γύρω στο 1800 επισκέφτηκε την περιοχή και αναφέρει ότι σώζονταν στην άκρη της πετρώδους πλαγιάς, κάτω από το Σωληνάρι, θεμελίωση πολυγωνικού τοίχου κοντά σε μικρό ρέμα, τον Τρίτωνα, όπου αναγνώρισε τον περίβολο του ναού κοντά. Κοντά στην περιοχή βρήκε αρχαίους λίθους εντοιχισμένους σε ερειπωμένη εκκλησία. 

Σιδηροδρομικός Σταθμός Αλαλκομενών

Εντοιχισμένες αρχαίες πέτρες βρίσκει κανείς σήμερα και στο χωριό Αλαλκομενές, σε εκκλησίες στο σιδηροδρομικό σταθμό,  αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι αρχαίες  Αλαλκομενές ήταν στη θέση αυτή.

Οι Αλαλκομενές πήραν το όνομά τους από τον τοπικό ήρωα Αλαλκομενέα, τον πρώτο άνθρωπο της Βοιωτίας που αναδύθηκε από τη λίμνη Κηφισίδα, Κωπαΐδα, σύμφωνα με τον ποιητή Πίνδαρο. 

Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή από την κόρη του Ωγύγη, βασιλιά της Αττικοβοιωτίας,  την  Αλαλκομενία.

Αξιοσημείωτο είναι ότι στο βοιωτικό ημερολόγιο υπήρχε   Αλαλκομένιος μήνας (23 Οκτωβρίου – 22 Νοεμβρίου).

Ο Αλαλκομενές βρίσκονταν  χαμηλά στα ριζά ενός βουνού, όχι πολύ υψηλού ενώ το ιερό της Αλακομενίας Αθηνάς σε εντελώς επίπεδο μέρος.

αρχαίες εντοιχισμένες πέτρες στον σταθμό

Στις Αλαλκομενές οι Βοιωτοί γιόρταζαν τα Δαιδάλια ή Δαίδαλα. Τα Δαίδαλα ήταν μια θεαματική αλλά και φαιδρή και διδακτική γιορτή της «Νυμφευομένης»  ή της «Τελείας » Ήρας, που την θεωρούσαν προστάτιδα του νόμιμου γάμου και γενικά προστάτιδα της γυναίκας, ( κόρης, μνηστής και συζύγου) και αυστηρή φρουρό της οικογένειας.

Σύμφωνα με έναν μύθο, η Ήρα θυμωμένη από τις παρεκτροπές και απιστίες του άντρα της Δία εγκαταλείπει τη συζυγική στέγη επάνω στον Όλυμπο και αποσύρεται στα δάση του Κιθαιρώνα της Βοιωτίας, από όπου με κανένα τρόπο δε δεχόταν να επιστρέψει κοντά του. Μάταια την αναζητούσε, εκείνη αμετάπειστη στις υποσχέσεις του και ανένδοτη στα παρακάλια του αρνιόταν πεισματικά να επιστρέψει στον Όλυμπο.

Ο Δίας δεν ήξερε πλέον τι κάνει γι’ αυτό και αποφάσισε να ζητήσει βοήθεια από τον Βοιωτό ήρωα Αλαλκομενέα ή Αλαλκομένη που ήταν γνωστός για την πολυμάθειά του. Ο Αλαλκομενέας, σαν σοφός που ήταν, τον συμβούλεψε να κόψει ένα κομμάτι ξύλο από «ευκτέανον και παγκάλην δρυν» από το δάσος των βελανιδιών, που υπήρχε στις Αλαλκομενές, και με αυτό να  κατασκευάσει ένα γυναικείο ξύλινο άγαλμα (ξόανο, δαίδαλο). Να το σκεπάσει με νυφικό πέπλο, και να το πάρει πλάι του επάνω σε αμάξι, που θα το έσερναν δυο βόδια και να διαδώσει ότι παντρεύεται την κόρη του Ασωπού Πλάταια. Έτσι και έκανε ο Δίας.

Η Έριδα πληροφορεί την Ήρα ότι ο άντρας της παντρεύεται την Πλάταια και ότι ο κόσμος άρχισε να την προσκυνάει για βασίλισσα του ουρανού και αμέσως κατεβαίνει από τον Κιθαιρώνα γεμάτη ζήλια και θυμό.

αρχαίες εντοιχισμένες πέτρες στον σταθμό

Φτάνοντας στις Πλαταιές και βλέπει τη μεγαλοπρεπή γαμήλια πομπή να περνάει στους δρόμους της πόλης, μουσικούς να τραγουδούν τον υμέναιο (γαμήλιο άσμα), τις Τριτωνίδες νύφες να κουβαλούν το νερό του νυφικού λουτρού και σε ανθοστόλιστο άρμα τον άντρα της να έχει αγκαλιά την πανέμορφη και καταστόλιστη νύφη. Αφρίζοντας από τη ζήλια της πηδάει στο άρμα και ρίχνεται της νύφης και της ξεσκίζει το πέπλο. Σαν είδε όμως αντί νύφης  το ξόανο, ντράπηκε για την ανάρμοστη συμπεριφορά της. Χαμογελάει στο Δία και γελά με τη καρδιά της για το πονηρό κόλπο. Συνεχίζουν ύστερα τη γαμήλια πομπή με νύφη τώρα την Ήρα και τερματίζουν στον Κιθαιρώνα όπου η Ήρα έκαψε το ξόανο.

Σε ανάμνηση αυτού του περιστατικού οι Βοιωτοί γιόρταζαν: 
Τα Μεγάλα Δαίδαλα γιορτάζονταν κάθε εξήντα χρόνια, στα οποία λάβαιναν μέρος όλοι οι Βοιωτοί στις Πλαταιές. Κάθε πόλη κατασκεύαζε το ξόανό της, 14 ξόανα, γιατί 14 ήσαν οι μεγαλύτερες πόλεις, στη συνέχεια τα μετέφεραν στις όχθες του Ασωπού ποταμού και τα τοποθετούσαν πάνω σε άμαξες.

Έβαζαν το ξόανο ντυμένο νύφη, και δίπλα του καθόταν μια κοπέλα σαν παράνυμφος, η «νυμφεύτρα». Στη συνέχεια οι άμαξες με πομπή, που η σειρά καθοριζόταν με κλήρο, ξεκινούσαν από τις Αλαλκομενές και ανέβαιναν στην κορυφή του Κιθαιρώνα. Ο άρχοντας κάθε πόλης θυσίαζε έναν ταύρο στο Δία και ένα δαμάλι στην Ήρα και οι ιδιώτες μικρά ζώα. Στη συνέχεια οι πανηγυριστές έτρωγαν, έπιναν και τραγουδούσαν και στο τέλος έκαιγαν επάνω σε μεγάλο ξύλινο βωμό όλα τα δαίδαλα, όπως ακριβώς είχε κάνει και η Ήρα.

Κάθε επτά χρόνια γίνονταν και τα Μικρά Δαίδαλα στις Πλαταιές. Και κάθε χρόνο τα Κοινά Δαίδαλα στις Αλαλκομενές. Η κάθε πόλη της Βοιωτία ετοίμαζε το δικό της δαίδαλο κι όλα μαζί καθαγιάζονταν και θυσιάζονταν στις γιορτές.
 

Το Δαίδαλο-ξόανο ήταν  κατασκευασμένο από τοις βελανιδιές του δάσους των

ιερό του Απόλλωνα

Αλαλκομενών. Η επιλογή του κατάλληλου δένδρου γινόταν από ένα κοράκι. Άφηναν κομμάτια ψημένου κρέατος ανάμεσα στις πανύψηλες βελανιδιές του δάσους των Αλαλκομενών και περίμεναν να δουν σε πιο δέντρο θα πήγαινε το πρώτο κοράκι για να αρπάξει το κρέας, από αυτό το δένδρο θα φτιαχνόταν το ομοίωμα της νύμφης, το οποίο έντυναν, στόλιζαν με νυφικό πέπλο και το περιτριγύριζαν  πάνω σε αμάξι.

Μυθολογικό Εργαστήρι Ενηλίκων 3η συνάντηση

Μυθολογικό Εργαστήρι Ενηλίκων

Λαξευτός Μυκηναϊκός τάφος στο Προσήλιο Βοιωτίας

Σπουδαία αρχαιολογική ανακάλυψη κοντά στον Ορχομενό - Το γύρω του κόσμου κάνουν οι εικόνες από τους εντυπωσιακούς μηκηναϊκούς λοξευτούς τάφους 

 

Ένας από τους μεγαλύτερους μυκηναϊκούς λαξευτούς τάφους που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα στην Ελλάδα ήρθε στο φως στο Προσήλιο του Δήμου Λεβαδέων, κοντά στον Ορχομενό, κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους του πενταετούς προγράμματος συνεργασίας ανάμεσα στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού/Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας και της Βρετανικής Σχολής Αθηνών/Πανεπιστήμιο του Cambridge. Συγκεκριμένα, πρόκειται για τον ένατο σε μέγεθος θαλαμοειδή τάφο, από τους περίπου 4.000 που έχουν ανασκαφεί τα τελευταία 150 χρόνια.......

 

 

 

 ......Η ανασκαφική ομάδα εικάζει πως ο τάφος σχετίζεται με το ανακτορικό κέντρο του μυκηναϊκού Ορχομενού, ο οποίος απέχει περίπου 3,5 χλμ και ήταν το σημαντικότερο κέντρο της βόρειας Βοιωτίας τον 14ο - 13ο αι. π.Χ. Ορατά τεκμήρια της δύναμης του Ορχομενού αποτελούν ακόμη και σήμερα ο θολωτός τάφος «του Μινύου», ο οποίος είναι συγκρίσιμος σε μέγεθος με τον τάφο «του Ατρέως» στις Μυκήνες, αλλά και τα μνημειώδη αποστραγγιστικά έργα της Κωπαϊδας που κατασκευάστηκαν και λειτουργούσαν υπό την επίβλεψή του την εποχή της ακμής του. ...........

 

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ: 

 

  http://orchomenos-press.blogspot.gr/2017/09/blog-post_60.html

 

Ακρόπολη των Μινύων στο λόφο του Αη Γιάννη στην Κωπαΐδα

Ανακαλύπτοντας τις Ακροπόλεις των Μινυών : Η Dr Έλενα Κουντούρη ολοκλήρωσε τη νέα θερινή εξόρμησή της στη βοιωτική γη – Συνεχίζεται η μελέτη για το μεγαλύτερο αποστραγγιστικό έργο της εποχής του! 

 

..... Η κα Κουντούρη – στο περιθώριο αυτής της ολιγοήμερης ανασκαφής  που έφερε στο φως πολλά και αξιόλογα νέα ευρήματα, συμπλήρωσε τις γνώσεις για την περιοχή και την φιλοσοφία των έργων των Μινυών -  μας τόνισε για άλλη μια φορά πως υπάρχει «πεδίο δόξης λαμπρό» για να αναδείξουμε - μέσα από συγκεκριμένες δράσεις και κινήσεις -  αυτό τον μοναδικό πλούτο, αυτό το μοναδικό έργο που μελετάται σ` όλες τις πανεπιστημιακές αρχαιολογικές σχολές και τα πολυτεχνεία του κόσμου.

 

 Συνέχεια και φωτογραφίες στην ιστοσελίδα:

http://orchomenos-press.blogspot.gr/2016/07/blog-post_96.html

Άγνωστο σπήλαιο στην ακρόπολη του Γλα στην Κωπαΐδα

..Ένα φαινομενικά ασήμαντο άνοιγμα στο έδαφος, μας οδήγησε σε μερικές όμορφα στολισμένες αίθουσες που έμοιαζαν παρθένες, καθώς ο λεπτός -λευκός και κίτρινος- σταλακτιτικός διάκοσμος δεν είχε υποστεί ουδεμία ζημιά!

Στα βορειοατολικά της Κωπαΐδας, χτισμένη πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο στον ανατολικό μυχό του τεκτονικού βυθίσματος της παλιάς λίμνης, βρίσκεται η μυκηναϊκή ακρόπολη της νησίδας του Γλα, ένα από τα σημαντικότερα έργα της Μυκηναϊκής περιόδου. Είναι η μεγαλύτερη ακρόπολη των μυκηναϊκών χρόνων, μεγαλύτερη και από τις ακροπόλεις των Μυκηνών και της Τίρυνθας. Γνωστή με το όνομα Γλας ή Γκλας (από το τουρκικό Γουλάς που σημαίνει πύργος-κάστρο) ή Παλαιόκαστρο, όνομα που επιβιώνει σήμερα στο διπλανό χωριό Κάστρο (Δήμος Ορχομενού, Νομός Βοιωτίας) που κατά την αρχαιότητα ονομαζόταν Κώπες.

Παρά την παλαιότητα της περιοχής, και βέβαια της ακρόπολης, κανείς δεν φαίνεται να γνώριζε ποτέ τίποτα για την ύπαρξη σπηλαίου εντός του περιβόλου. Το φαινομενικά άγνωστο και ανεξερεύνητο σπήλαιο, ανακαλύψαμε μαζί με τη Γεωργία Μπουρμπούλη τη Δευτέρα 19/5/2014 σε τυχαία επίσκεψή μας μέσα στον ανοικτό περίβολο των ερειπίων του Γλα. 

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ BLOG ΑΣΤΙΙΚΗ  ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ : 

http://urbanspeleology.blogspot.gr/2014/06/blog-post_29.html p://urbanspeleology.blogspot.gr/2014/06/blog-post_29.html

Αναζητώντας τα χνάρια των Μινύων στην Κωπαΐδα - Αποστραγγιστικά έργα

Κυριακή 5 Νοεμβρίου  2017 

1. Αναχώρηση από Λιβαδειά 9.30 π.μ.  από το Ζάππειο για τον Τάφο του Μινύα στον Ορχομενό.

Ξενάγηση στον αρχαιολογικό χώρο, στις πηγές των Χαρίτων

2. Αναχώρηση από τον Ορχομενό με προορισμό το Κάστρο του Γλα, με ενδιάμεσες δυο στάσεις για να δούμε τη διώρυγα των Μινύων και το ανάχωμά.  

3. Ξενάγηση στο Κάστρο του Γλα

4.Αναχώρηση από το Κάστρο του Γλα με προορισμό το Νέο Κόκκινο. Στο Νέο Κόκκινο βλέπουμε τη Μεγάλη Καταβόθρα ή Σπηλιά του Ηρακλή. 

4. Στη συνέχεια παίρνουμε το δρόμο από το Νέο Κόκκινο - Λάρυμνα με ενδιάμεση στάση σε ένα σημείο για να δούμε ένα από τα  φρεάτια της τεχνητής καταβόθρας και συνεχίζουμε για τη Λάρυμνα.

5. Στη Λάρυμνα θα δούμε το Κάστρο της που είναι δίπλα και μέσα στη θάλασσα, το εργοστάσιο της ΛΑΡΚΟ. Στη Λάρυμνα  θα ολοκληρώσουμε την εικόνα από πού έφευγαν και που κατέληγαν τα νερά της λίμνης Κωπαΐδας με το αποστραγγιστικό σύστημα που έφτιαξαν οι Μινύες.    

Μπορούμε , εάν το αποφασίσουμε εκείνη τη στιγμή, να πιούμε ένα καφεδάκι και να. Ξεκουραστούμε.

6. Επιστροφή για Λιβαδειά μέσω παλιού δρόμου Ακραιφνίου – Αλιάρτου για να δούμε τις εντυπωσιακές καταβόθρες που υπάρχουν στην ανατολική πλευρά της Κωπαΐδας.

Ώρα επιστροφής 16.00 με 16.30

Αγαπητοί « μυθολόγοι χρειάζεται να έχετε μαζί σας, άνετα παπούτσια, νερό και βέβαια την καλή σας διάθεση και είναι σίγουρο ότι τους Μινύες θα τους συναντήσουμε!.

Μυθολογικό Εργαστήρι Ενηλίκων Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς 1η συνάντηση

Tο Σάββατο 21-10-2017 πραγματοποιήθηκε  η 1η συνάντηση του Μυθολογικού  Εργαστηρίου Ενηλίκων της Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς με ομιλητές τους εθελοντές  κ. Βασιλική Νιαβή  και  Βαγγέλη Μαρκατσέλη με   θέματα:  " Μύθος, Ελληνική Μυθολογία, Γεωμυθολογία - Ερμηνευτική προσέγγιση μύθων μέσω της Γεωμυθολογίας". 

Μετά την παρουσίαση  έγινε προγραμματισμός των θεμάτων που θα απασχολήσουν το Μυθολογικό Εργαστήρι κατά τη διάρκεια των συναντήσεων   αλλά και των επισκέψεων που θα πραγματοποιηθούν σε Γεωμυθότοπους εντός αλλά και εκτός  της Βοιωτίας.

Η πρώτη  εκδρομή ορίστηκε στις 5 Νοεμβρίου στον Ορχομενό, Κωπαΐδα, Νέο Κόκκινο, Λάρυμνα για να ανακαλύψουμε τα αποστραγγιστικά έργα των Μινύων στη Λίμνη Κωπαΐδα, τα οποία κατασκευάστηκαν πριν 3.500 με 4.000 χρόνια από σήμερα.

Ο Μίνωας ήταν παππούς μας!

Σουφλέρη Ιωάννα Α.

ΤΟ ΒΗΜΑ, 6.8.2017

Την ιστορία ξαναγράφει η έρευνα του αρχαίου DNA αποκαλύπτοντας τη γενετική σύνδεση Μινωιτών, Μυκηναίων και σύγχρονων Ελλήνων

 

Το DNA της ωραίας Μινωίτισσας υπάρχει ακόμη στις όμορφες κρητικοπούλες και όχι μόνο

Μπορεί όταν ήμασταν παιδιά να μας γοήτευσαν οι ιστορίες του Αγαμέμνονα και του Οδυσσέα, μπορεί κι εμείς τώρα που μεγαλώσαμε να νανουρίζουμε τα παιδιά μας με τον μύθο του Μινώταυρου, αλλά βαθιά μέσα μας ποτέ δεν ήμασταν βέβαιοι ότι οι αρχαίοι ήταν όντως πρόγονοί μας. Και πώς να είμαστε άλλωστε;

Ο μινωικός πολιτισμός, στην πραγματικότητα ο πρώτος ευρωπαϊκός πολιτισμός, άνθησε στην Κρήτη από το 2600 π.Χ. ως το 1400 π.Χ., ενώ η άνθηση των Μυκηνών χρονολογείται από το 1600 π.Χ. ως το 1200 π.Χ. Και καθώς η χώρα μας υπήρξε πάντοτε μεγάλο σταυροδρόμι, έχουν περάσει τόσοι και τόσοι στα χιλιάδες χρόνια που μας χωρίζουν από τους μυθικούς αυτούς πληθυσμούς.

Ε λοιπόν, παρά τον χρόνο που πέρασε και παρά τις επιδρομές που δεχθήκαμε, παραμένουμε απόγονοι του Μίνωα και του Αγαμέμνονα! Ποιος το λέει αυτό; Το DNA μας που αποδείχθηκε ανέλπιστα ίδιο με το αρχαίο DNA των Μινωιτών και των Μυκηναίων σε μια μελέτη η οποία ξαναγράφει την Ιστορία μας.

Τα επιστημονικά ευρήματα στα οποία θα αναφερθούμε σήμερα έχουν μια ιδιαιτερότητα: είναι απολύτως σύγχρονα καθώς προέκυψαν από την αξιοποίηση των πλέον εξελιγμένων τεχνικών της μοριακής βιολογίας και βιοπληροφορικής αλλά «διηγούνται» μια ιστορία χιλιάδων χρόνων.
Μια ιστορία που ξεκινά από τη Νεολιθική Ελλάδα, συνεχίζει στην Ελλάδα των Μινωιτών και των Μυκηναίων και φθάνει μέχρι τις ημέρες μας. Την ιστορία αυτή δεν την τραγούδησε ο Ομηρος αλλά τη φέρουμε όλοι μέσα μας καθώς είναι γραμμένη στο DNA μας. Κυριολεκτικά!

Στην πραγματικότητα το DNΑ μας είναι ο αφηγητής της ιστορίας και ο μόνος λόγος για τον οποίο δεν την ξέραμε μέχρι σήμερα ήταν η αδυναμία των επιστημόνων να ακούσουν τον αφηγητή. Ευτυχώς, όμως, οι τεχνολογικές πρόοδοι που ξεκίνησαν την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα και συνεχίζονται στις ημέρες μας έχουν επιτρέψει να εμβαθύνουμε στα μυστικά του γενετικού μας υλικού με τρόπους που θα ήταν αδιανόητοι πριν από 30-40 χρόνια.

Σπήλαιο-ψυγείο!

Ακριβώς 41 χρόνια έχουν περάσει από την ημέρα που μια ελεγχόμενη έκρηξη δυναμίτιδας κατά την εκτέλεση έργων διάνοιξης δρόμων στο οροπέδιο του Λασιθίου κοντά στο χωριό Αγιος Χαράλαμπος αποκάλυψε την ύπαρξη ενός σπηλαίου το οποίο επεφύλασσε μια υπέροχη έκπληξη για τους αρχαιολόγους: στους χώρους του εκτενούς σπηλαίου εντοπίστηκε πλήθος σκελετών μαζί με άλλα ταφικά στοιχεία που χρονολογούνται από τη Νεολιθική ως τη Μέση Μινωική Εποχή.

Οπως κατέδειξε η αρχαιολογική έρευνα, το σπήλαιο δεν είχε χρησιμοποιηθεί ποτέ ως πρωτογενής χώρος ταφής αλλά ως ένα είδος οστεοφυλακίου καθώς οι Μινωίτες είχαν τη συνήθεια να ξεθάβουν τους νεκρούς μετά την αποσύνθεσή τους και να τους τοποθετούν σε ειδικά κατασκευασμένα για τον σκοπό αυτό οστεοφυλάκια.

Η επιλογή του συγκεκριμένου σπηλαίου όμως για τη φύλαξη των οστών είχε μια αξιοσημείωτη «παρενέργεια»: οι σταθερά χαμηλές θερμοκρασίες που επικρατούσαν εκεί ακόμη και τους θερινούς μήνες έκαναν το σπήλαιο να λειτουργεί ως ψυγείο, με αποτέλεσμα την πρωτόγνωρα καλή διατήρηση ανθρωπίνων οστών αυτής της περιόδου.
Τόσο καλά ήταν διατηρημένα τα οστά, ώστε σε ορισμένα από αυτά να υπάρχει ανέπαφο το DNA. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι οι ερευνητές αναζητούν το αρχαίο DNA στον πολφό καλοσυντηρημένων δοντιών καθώς αυτό του μυελού των οστών αποσυντίθεται πολύ γρήγορα.

«Ακούγοντας το DNA»

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο καθηγητής Γονιδιωματικών Επιστημών και Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Ουάσιγκτον στο Σιάτλ των ΗΠΑ, κ. Γεώργιος Σταματογιαννόπουλος, αιτήθηκε πρόσβαση στο αρχαιολογικό υλικό τόσο της ανασκαφής του σπηλαίου του Αγίου Χαραλάμπους όσο και άλλων μινωικών και μυκηναϊκών θέσεων.

Στόχος του ήταν να χρησιμοποιήσει το DNA για να πάρει απαντήσεις σε ερωτήματα που ταλάνιζαν την κοινότητα των αρχαιολόγων και για τα οποία η αρχαιολογική σκαπάνη δεν είχε μπορέσει να δώσει απαντήσεις.
Με άλλα λόγια, ο ελληνικής καταγωγής επιστήμονας ήλπιζε να αφουγκρασθεί την ιστορία των Μινωιτών, των Μυκηναίων και, εν τέλει, των σύγχρονων Ελλήνων όπως τη διηγείται το DNA.

Απαιτήθηκαν πολλά χρόνια σκληρής δουλειάς από ένα μεγάλο πλήθος επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων για να επιτευχθεί ο στόχος όπως διαβάζουμε στο άρθρο του καθηγητή Σταματογιαννόπουλου και των συνεργατών του στο τεύχος της Πέμπτης 3 Αυγούστου 2017 της έγκριτης επιστημονικής επιθεώρησης «Nature».

«Γενετική προέλευση Μινωιτών και Μυκηναίων» (Genetic Origins of the Minoans and Myceneans) αναφέρει ο τίτλος του άρθρου στο οποίο πρώτος υπογράφων είναι ο δρ Ιωσήφ Λαζαρίδης, εκ Καβάλας ορμώμενος μεταδιδακτορικός υπότροφος βιοπληροφορικής στο Τμήμα Γενετικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Το ΒΗΜΑScience συνομίλησε τόσο με τον καθηγητή Σταματογιαννόπουλο όσο και με τον δρα Λαζαρίδη προκειμένου να αντιληφθούμε πώς το DNA αποκάλυψε την μυστική ιστορία των αρχαίων προγόνων μας και τι ακριβώς τους είπε!

«Πρόκειται για μια δουλειά που ξεκίνησε πριν από 15 χρόνια και η οποία δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη συνεργασία των αρχαιολόγων, όπως ο καθηγητής Γεώργιος Κορρές, ο δρ Αντώνης Βασιλάκης, η δρ Ελένη Κονσολάκη. Από το υλικό που μας προμήθευσαν προέκυψε το DNA που μελετήσαμε»

μας είπε ο καθηγητής Σταματογιαννόπουλος. Και συνέχισε: «Πρέπει βεβαίως να σας πω ότι η διαδικασία εξαγωγής DNΑ από αρχαία δείγματα είναι εξαιρετικά δύσκολη και χρονοβόρα: χρειάστηκε να χτίσουμε ξεχωριστό εργαστήριο προκειμένου να εξασφαλίσουμε την καθαρότητα των δειγμάτων ενώ ο πειραματισμός επαναλήφθηκε και από τους συνεργάτες μας στη Γερμανία».

Ο παππούς μου, ο Μινωίτης!

Σύμφωνα με το άρθρο της ερευνητικής ομάδας, μόνο ένα μικρό ποσοστό (10%) οστών απέδωσε DNA που μπορούσε να μελετηθεί. Είναι ωστόσο ένας άθλος το ότι προέκυψαν 19 δείγματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι άρθρο γερμανών επιστημόνων, το οποίο δημοσιεύθηκε τον περασμένο Ιούνιο στην επιθεώρηση PNAS και σύμφωνα με το οποίο όλοι οι αρχαίοι αγροτικοί πληθυσμοί της Ευρώπης είναι απόγονοι των κατοίκων του Νεολιθικού Αιγαίου, αναφέρει ότι χρησιμοποιήθηκαν μόλις πέντε δείγματα αρχαίου DNA.

Η ύπαρξη επαρκών δειγμάτων υπήρξε καθοριστική στο να μπορέσουν οι ερευνητές να πάρουν τις απαντήσεις στα ερωτήματα που έθεσαν. Ποια ήταν αυτά; «Είναι σχεδόν καθολική η άποψη μεταξύ των αρχαιολόγων ότι οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι ήταν διαφορετικοί πληθυσμοί. Και ενώ, μετά την αποκωδικοποίηση της Γραμμικής Β’ ως ελληνικής γραφής, οι Μυκηναίοι θεωρούνται οι πρόγονοι των Ελλήνων της Κλασικής Περιόδου, οι θεωρίες για την προέλευση των Μινωιτών ποικίλλουν. Ο ίδιος ο Εβανς που πραγματοποίησε τις ανασκαφές στην Κνωσό θεωρούσε πως οι Μινωίτες είχαν προέλθει από την Αίγυπτο» σημείωσε ο κ. Σταματογιαννόπουλος. Και προσέθεσε: «Οπως θα θυμόσαστε ίσως, πριν από τρία χρόνια καταρρίψαμε την υπόθεση του Εβανς μελετώντας το μιτοχονδριακό DNA. Χρειάστηκε ωστόσο η μελέτη των αρχαίων γονιδιωμάτων για να καταδειχθεί η συγγένεια των Μινωιτών με τους Μυκηναίους, αλλά και με τους σύγχρονους Ελληνες».

Τι ακριβώς κατέδειξε η μελέτη της πολυπληθούς ερευνητικής ομάδας; «Μελετώντας DNA ατόμων από διαφορετικές ανασκαφικές θέσεις μπορέσαμε να διαπιστώσουμε ότι τόσο οι Μινωίτες όσο και οι Μυκηναίοι ήταν ομοιογενείς πληθυσμοί. Παραδείγματος χάριν, οι Μινωίτες του Λασιθίου αποκαλύφθηκαν όμοιοι με τους Μινωίτες των νοτίων παραλίων του νησιού. Οσο για τους Μυκηναίους, στη βιβλιογραφία επικρατούσε η άποψη ότι ο λαός είχε διαφορετική καταγωγή από τους βασιλείς. Λαμβάνοντας DNA από δείγματα βασιλικών τάφων μπορέσαμε να καταρρίψουμε αυτή την άποψη» μας είπε ο δρ Λαζαρίδης.

Και προσέθεσε: «Εχοντας καταδείξει την ομοιογένεια των Μινωιτών μεταξύ τους, όπως επίσης και την ομοιογένεια των Μυκηναίων μεταξύ τους, προχωρήσαμε στη σύγκριση των Μινωιτών με τους Μυκηναίους αλλά και με τους κατοίκους της Πισιδίας καθώς και με άλλους αρχαίους πληθυσμούς. Από τη σύγκριση αυτή προέκυψε αφενός η στενή γενετική σχέση των δύο αρχαίων πληθυσμών ενώ ταυτόχρονα προέκυψαν πληροφορίες σχετικά με την προέλευσή τους. Μπορούμε λοιπόν σήμερα να πούμε ότι τόσο οι Μινωίτες όσο και οι Μυκηναίοι μοιράζονται γενετικό υλικό με προέλευση τους πρώτους γεωργικούς νεολιθικούς πληθυσμούς της Ελλάδας και της Δυτικής Ανατολίας και πως οι διαφορές τους οφείλονται στο ότι οι Μυκηναίοι δέχθηκαν προσμείξεις από τους αρχαίους κατοίκους της Ανατολικής Ευρώπης και του Καυκάσου. Τέλος, εξετάζοντας τη σχέση των Μινωιτών και Μυκηναίων με τους σύγχρονους Ελληνες, καταδείξαμε την ιστορική συνέχειά τους».

Ελληνικό Αιγαίο

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι οι σημερινοί Ελληνες είναι ταυτόσημοι γενετικά με τους Μινωίτες ή τους Μυκηναίους, αλλά ότι μοιράζονται μαζί τους ένα σημαντικό ποσοστό του γενετικού υλικού τους, περίπου το 70%. Θα μπορούσε κανείς να οπτικοποιήσει τη σχέση μας με τους αρχαίους προγόνους μας αν φανταστεί το ελληνικό DNA ως ένα μεγάλο ποτάμι που ρέει και στο πέρασμα του χρόνου δέχεται τα νερά άλλων μικρότερων ποταμών. Kαι παρά το γεγονός ότι υπάρχει αυτή η ανάμειξη, ο κύριος όγκος του ποταμού παραμένει αναλλοίωτος. «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα ευρήματά μας αντανακλούν τα ιστορικά γεγονότα του ελλαδικού χώρου» τόνισε ο κ. Σταματογιανόπουλος προσθέτοντας ότι «η εικόνα της ιστορικής συνέχειας είναι ξεκάθαρη, όπως ξεκάθαρο επίσης είναι το γεγονός ότι διά μέσου των αιώνων οι Ελληνες εξελίχθηκαν δεχόμενοι γενετικές επιδράσεις από άλλους πληθυσμούς».

Συνολικά, η μελέτη του καθηγητού Σταματογιαννόπουλου και των συνεργατών του αποδεικνύει ότι, χάρη στα σύγχρονα εργαλεία της, η αρχαιο-γενετική μπορεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια δίνοντας απαντήσεις σε θέματα τα οποία διχάζουν τους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς.

Στην προκειμένη περίπτωση, ούτε λίγο ούτε πολύ, η γενετική επιβεβαιώνει την άποψη των Κλασικών ότι το Αιγαίο ήταν μια ελληνική θάλασσα από την εποχή του Ομήρου ενώ παράλληλα καταρρίπτει θεωρίες του 18ου και 19ου αιώνα οι οποίες ήθελαν το ελληνικό στοιχείο να εξαφανίζεται από την ηπειρωτική Ελλάδα κάπου στον Μεσαίωνα, υποκύπτοντας στη σφοδρότητα σλαβικών εισβολών. Φυσικά, η έρευνα δεν σταματά εδώ. Οπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στο τέλος του άρθρου: «Δύο ερωτήσεις-κλειδιά παραμένουν να απαντηθούν σε επόμενες μελέτες. Πρώτον, πότε έφθασαν στο Αιγαίο οι κοινοί εξ Ανατολών πρόγονοι Μινωιτών και Μυκηναίων; Και δεύτερον, είναι η από Βορρά πρόσμειξη των Μυκηναίων αποτέλεσμα σποραδικών εισροών, ή ενός σημαντικού μεταναστευτικού γεγονότος;». Ας ελπίσουμε ότι οι σκαπανείς του DNA θα δώσουν απάντηση και σε αυτά τα ερωτήματα.
DNA: Ο θεματοφύλακας της ιστορίας μας

 
Η προσωπική ιστορία του καθενός από εμάς είναι γραμμένη στο γενετικό υλικό του, στο DNA που έχει κληρονομήσει από τους γονείς του και το οποίο περιέχει κάτι παραπάνω από 3 δισεκατομμύρια γράμματα. Κάθε παιδί που γεννιέται έχει κληρονομήσει το μισό γενετικό υλικό του από τη μητέρα του και το μισό από τον πατέρα του. Και καθώς οι γονείς του παιδιού έχουν κληρονομήσει το δικό τους γενετικό υλικό από τους παππούδες του και εκείνοι από τους προπαππούδες του, κάθε παιδί φέρει το μισό γενετικό υλικό καθενός από τους γονείς του, το ένα τέταρτο καθενός από τους παππούδες του, το ένα όγδοο καθενός από τους προπαππούδες του, το ένα δέκατο έκτο καθενός από τους προπροπαππούδες του…

Με άλλα λόγια, το μόριο του DNA που υπάρχει σε όλα μας τα κύτταρα μοιάζει με μια αόρατη κλωστή που μας συνδέει με το παρελθόν και αν μπορούσε κανείς να ακολουθήσει αυτή τη γραμμή, ως να ήταν ένας άλλος μίτος της Αριάδνης, θα έφθανε τελικά στον κοινό πρόγονο όλων των ανθρώπων.

Βεβαίως, το να ακολουθήσει κανείς τα ίχνη του DNA είναι ευκολότερο στα λόγια και δυσκολότερο στην πράξη! Επειδή όλοι οι άνθρωποι που κατοικούμε στον πλανήτη Γη ανήκουμε στο ίδιο είδος, το DNA όλων μας είναι σχεδόν ταυτόσημο. Εκτός από εκείνες τις μικρές διαφορές που έχουν ως συνέπεια να διαφέρουμε τόσο ώστε όταν κάποιος μας κοιτά να ξεχωρίζει τον Γιάννη από τον Κώστα και τη Λίνα από τη Στέλλα. Ή, αν προτιμάτε, εκείνες τις μικρές διαφορές που όταν μας κοιτά κανείς μπορεί να δει ότι έχουμε τα μάτια του παππού μας ή το χαμόγελο της προγιαγιάς που το πήρε επίσης ο εξάδελφός μας.

Αυτές τις μικρές διαφορές (που από χημικής άποψης δεν είναι παρά «ορθογραφικά λάθη», παραλλαγές στην αλληλουχία γραμμάτων στο μόριο του DNA) μελετούν οι ερευνητές όταν ακολουθούν την ιστορία μας στα χνάρια του DNA. Στην περίπτωση της μελέτης του καθηγητή Σταματογιαννόπουλου και των συνεργατών του χρειάστηκε να ακολουθηθεί η πορεία στον χρόνο 1,2 εκατομμυρίων μικρών διαφορών για να εξασφαλισθεί, χωρίς καμιά αμφιβολία, η εγκυρότητα των ευρημάτων.

Πώς ακριβώς παρακολουθείται η πορεία στον χρόνο αυτών των διαφορών; Μέσα από τη σύγκριση αρχαίων και σύγχρονων γονιδιωμάτων. Ειδικότερα, για τη μελέτη εξήχθη DNA από 10 μινωικά δείγματα προερχόμενα από το σπήλαιο του Αγίου Χαραλάμπους και την ανασκαφή στην Μονή της Οδηγήτριας, από τέσσερα μυκηναϊκά δείγματα με προέλευση την Αργολίδα και τη Σαλαμίνα, από ακόμη ένα μυκηναϊκό δείγμα από τους Αρμένους της Κρήτης, από ένα νεολιθικό δείγμα από το Σπήλαιο της Αλεπότρυπας στον Δυρό καθώς και από τρία δείγματα της Εποχής του Χαλκού με προέλευση την Ανατολία.

Οπως εξήγησε μιλώντας στο ΒΗΜΑScience ο δρ Λαζαρίδης: «Τα δείγματα των 19 ατόμων με μινωική και μυκηναϊκή προέλευση συγκρίθηκαν τόσο μεταξύ τους όσο και με ακόμη 332 δείγματα αρχαίου DNA από τις τράπεζες δεδομένων, αλλά και με 2.614 δείγματα DNA σύγχρονων ανθρώπων και δύο σύγχρονων Κρητών. Χρησιμοποιώντας τρεις διαφορετικές μεθόδους ανάλυσης, η καθεμιά από τις οποίες παρέχει διαφορετικού τύπου πληροφορία και επιτρέπει τη διαφορετική οπτικοποίησή της, μπορέσαμε με ασφάλεια να εξάγουμε συμπεράσματα που δείχνουν τη σχέση των Μινωιτών και των Μυκηναίων, αλλά και την ιστορική συνέχεια των δύο πληθυσμών με τους σημερινούς Ελληνες».