Ο αρκαδικός Ορχομενός – αποστραγγιστικά έργα Μινύων

Οι Μινύες τον Αρκαδικό Ορχομενό για να κατοικήσουν στη διπλή λεκάνη, που ήταν λίμνες ή έλη, συνέλαβαν ένα απλό και ευφυές σχέδιο. Έκοψαν το ύψωμα στη θέση « Στενό» που χώριζε τα δυο πεδία με αποτέλεσμα να λιμνάζει το πρώτο. Μ’ αυτό τον τρόπο το νερό έφυγε από το πρώτο πεδίο και πήγε στο δεύτερο που ήταν χαμηλότερο. Από εκεί με τον ποταμό Όφι έφυγε προς την καταβόθρα των Καφυών και μέσω αυτής στον Τράγο ποταμό, που σμίγει με τον Μυλάοντα και τον Αροάνιο για να καταλήξουν στον Λάδωνα και τον Αλφειό. Κάθετες διώρυγες αποστράγγιζαν το κοίλα μέρη και οδηγούσαν τα νερά στο Όφι και τα όμβρια και τα πηγαία. Το ύψωμα « Στενό» που κόπηκε επενδύθηκε στις δυο πλευρές του με λίθινα τοιχία για να διασφαλίζουν τη ροή του νερού, και στερεώθηκαν με αντηρίδες.

Το δεύτερο πεδίο έγινε σιτοβολώνας του Αρκαδικού Ορχομενού, το πρώτο μετετράπη σε οικιστικό και λατρευτικό κατάλυμα των Μινύων.  Ο οικισμός έγινε στη θέση Καταλύματα  ( πολύ ενδεικτική ονομασία) όπου ακόμα υπάρχουν λείψανα κατοίκησης των ΠΕ και ΜΕ χρόνων, καθώς και λείψανα από διώρυγες που έφερναν τα νερά στο κεντρικό ποτάμι, που τα διοχέτευαν εκτός πεδίου.   

Η Κωπαΐδα γίνεται πάλι λίμνη- καταστροφή των αποστραγγιστικών έργων των Μινύων

Η εξαφάνιση των Μινυών και του πολιτισμού τους, σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, συνδέεται με την καταστροφή των έργων τους από το Θηβαίο Ηρακλή.

 Στην Ογχηστό, πόλη στη μεριά της Κωπαΐδας, γίνονταν τελετές προς τιμή του Ποσειδώνα. Στο εκεί ιερό είχε συρρεύσει πολύς κόσμος. Ανάμεσά τους, ο Κλύμενος, ο βασιλιάς του Ορχομενού, με τους δικούς του και ο Θηβαίος Μενοικέας με την συνοδεία του. Κάποια στιγμή και κάτω από περίεργες συνθήκες, ο ηνίοχος του Μενοικέα, Περιήρης, πέταξε μια πέτρα που βρήκε τον Κλύμενο στο κεφάλι. Ο βασιλιάς μεταφέρθηκε ετοιμοθάνατος στον Ορχομενό. Πεθαίνοντας, όρκισε τον πρωτότοκο γιο και διάδοχό του, Εργίνο, να εκδικηθεί τους Θηβαίους. Ο Εργίνος κίνησε πόλεμο εναντίον της Θήβας, νίκησε και υποχρέωσε τους Θηβαίους να του δίνουν κάθε χρόνο εκατό βόδια ως φόρο υποτέλειας.
Όμως, μια φορά που οι άνθρωποι του Εργίνου πήγαιναν στη Θήβα να παραλάβουν τα εκατό βόδια, συναντήθηκαν με τον Ηρακλή. Θηβαίος ο ήρωας, μόλις έμαθε ποιοι είναι και πού πάνε, τους πήρε στο κυνήγι. Τους πρόλαβε και τους έκοψε μύτες και αφτιά, έδεσε πισθάγκωνα τα χέρια τους, έφτιαξε με τις κομμένες μύτες και τα κομμένα αφτιά ένα περιδέραιο, το πέρασε στον λαιμό ενός από αυτούς και τους έστειλε πίσω να πουν στον Εργίνο ότι αυτός ήταν ο φόρος.
Όταν ο Εργίνος είδε τους ανθρώπους του σ’ αυτό το χάλι, έστειλε πρέσβεις στην Θήβα και ζήτησε να του παραδοθεί ο δράστης. Διαχειριστής της εξουσίας ήταν τότε ο Κρέοντας, ο γιος του Μενοικέα. Το σκεφτόταν να το κάνει. 
Ο Ηρακλής όμως φόρεσε μια πανοπλία, δώρο της Αθηνάς, και βγήκε να αντιμετωπίσει τον εχθρικό στρατό. Κατά μια εκδοχή, τον συνόδευαν οι συνομήλικοί του που χρησιμοποίησαν όπλα αναθήματα στους ναούς, καθώς ο Εργίνος τους είχε από παλιά αφοπλίσει. Κατ’ άλλη εκδοχή, ο Ηρακλής μπήκε επικεφαλής του θηβαϊκού στρατού.
Ό,τι κι αν έγινε, το φοβερό ιππικό του Ορχομενού επήλθε εναντίον των Θηβαίων. Ο Ηρακλής έφραξε αμέσως τις καταβόθρες που απορροφούσαν τα νερά των ποταμών κι έκανε να πλημμυρίσει ο κάμπος της Κωπαΐδας. Το ιππικό δεν μπορούσε πια να τους απειλήσει. Στη μάχη σώμα με σώμα, που ακολούθησε, ο ημίθεος σκότωσε τον Εργίνο, κατά μία εκδοχή, ή τον υποχρέωσε να δίνει αυτός φόρο στη Θήβα, κατά μιαν άλλη. Ό,τι κι αν έγινε, το βέβαιο είναι ότι έπαψε να υπάρχει ο κάμπος στην Κωπαΐδα. Γι’ άλλη μια φορά, δημιουργήθηκε λίμνη.

Ο Ηρακλής έφραξε με πέτρες και δέρματα ζώων την καταβόθρα που είχαν φτιάξει οι Μινύες στο Νέο Κόκκινο. Με το τέχνασμα αυτό ο Ηρακλής κατάφερε να καταστρέψει, σιγά σιγά όλα, τα αποξηραντικά έργα, που με τόση τέχνη είχε φτιάξει ο βασιλιάς Ορχομενός. Πιθανότατα το σφράγισμα του σπηλαίου, η υπερχείλιση και η πλημμύρα της πεδιάδας να έγινε γύρω στο 13^ο αι. π.Χ.

 Σύμφωνα με έναν μύθο, ο Ηρακλής έδωσε μια γροθιά στην οροφή της καταβόθρας και ξεκόλλησε ένα κομμάτι της και έφραξε την είσοδο. Πηγαίνοντας σήμερα στην Μεγάλη Καταβόθρα μπορεί κανείς να δει  τη Γροθιά του Ηρακλή στην οροφή καθώς και το κομμάτι που έπεσε και την έφραξε την είσοδο. 

Ο Ηρακλής θεωρείται ο μεγάλος υδραυλικός μηχανικός της εποχής του οποίου οι περισσότεροι άθλοι έχουν σχέση με υδραυλικά έργα, όπως η εκτροπή του Αχελώου, οι Στυμφαλίδες Όρνιθες στη λίμνη Στυμφαλία, στο Φενεό της Κορινθίας, οι στάβλοι του Αυγείου, η Λερναία Ύδρα στο Άργος κ. ά.

Ο μυθικός Ηρακλής και η καταστροφή που προκάλεσε πρέπει να συνδέονται με κάποια σεισμική δραστηριότητα της εποχής, που οδήγησε στην κατάρρευση της οροφής της εισόδου του σπηλαίου και την πτώση τεράστιων ογκολίθων που τους βλέπουμε ακόμη και σήμερα όταν επισκεφτούμε το σπήλαιο. Οι σεισμοί που ακολούθησαν πιθανόν να έφραξαν τις καταβόθρες και επί πλέον το έργο να παραμελήθηκε, όπως η συντήρηση των καναλιών, των αναχωμάτων αλλά και άλλων απαραίτητων έργων, μ’ αποτέλεσμα η πεδιάδα να μετατραπεί σε λίμνη.

  Μια παλιά παράδοση της περιοχής εξηγεί ότι «δύο αδέρφια γίγαντες κατείχαν αυτόν τον τόπο. Ο ένας ήταν βοσκός και είχε τα βουνά ενώ ο άλλος ήταν γεωργός και δούλευε τα χωράφια στον κάμπο. Μάλωσαν τ’ αδέλφια και ο βοσκός βούλωσε τα ανοίγματα με μαλλιά από τα πρόβατα. Έτσι, σχηματίστηκε η λίμνη».

Μεγάλη Καταβόθρα ή Σπηλιά του Ηρακλή στο Νέο Κόκκινο φωτ. Μαζαράκης " Κωπαίδα"

Το κάστρο του Γλα στην Κωπαΐδα

Στο 114ο χιλιόμετρο η νέα εθνική οδός Αθηνών-Λαμίας περνάει έξω από το χωριό του Κάστρου. Στρίβοντας στον κόμβο του Κάστρου δεξιά και ακολουθώντας τον επαρχιακό δρόμο προς το Κόκκινο, στον βορειοανατολικό μυχό της πεδιάδας και άλλοτε λίμνης της Κωπαΐδας, θα συναντήσει ο επισκέπτης έναν χαμηλό βραχώδη λόφο ακανόνιστου τριγωνικού σχήματος, τον Γλα. Την εποχή που η Κωπαΐδα ήταν λίμνη ο Γλα  ήταν νησί.

Ο βράχος σε υψόμετρο 119 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας, έχει μήκος 900 μ. στην κατεύθυνση ανατολή-δύση και μέγιστο πλάτος στην δυτική πλευρά του 580 μ. στην κατεύθυνση βοράς-νότος. Το ύψος του από τη γύρω πεδιάδα κυμαίνεται από 9,50 έως 38 μέτρα.

Στην κορυφή του λόφου υπάρχει οχυρωμένη ακρόπολη κατασκευασμένη από τους Μινύες του Ορχομενού κατά τον 13ο-14ο αιώνα π.Χ.. Η ακρόπολης του Γλα  είναι επταπλάσια από αυτή των Μυκηνών και δεκαπλάσια από αυτή της Τίρυνθας. Εν τούτοις παραμένει άγνωστη στους πιο πολλούς.

Το όνομα Γλα προέρχεται από παραφθορά της τουρκαλβανικού Κουλά = κάστρο, φρούριο και δεν είναι το γνωστό το αρχαίο όνομα του. Πιθανόν εκεί να ευρίσκετε  η ομηρική πολυστάφυλλος Άρνη.

Ο οχυρωματικός τείχος είναι ενιαίος και περιλαμβάνει ολόκληρο το λόφο, συνολικού μήκους 3 χλμ. και πάχους  περίπου 5,50 μ.  με ύψος 2 έως 6 μ., ενώ η οχυρωμένη έκταση καλύπτει επιφάνεια 200 στρεμμάτων. Είναι η μεγαλύτερη σε έκταση οχυρωμένη μυκηναϊκή ακρόπολη της Ελλάδας που έχει διατηρηθεί μέχρι σήμερα.

Είχε τρεις κανονικές πύλες, τη Δυτική, τη Bόρεια και τη Nότια και μία διπλή, τη Nοτιοανατολική. Tο οχυρό επικοινωνούσε προς την πεδιάδα και προς τα αναχώματα των αποστραγγιστικών έργων με υπερυψωμένους δρόμους ενισχυμένους με πλευρικά λίθινα αναλήμματα.

Η διπλή νοτιοανατολή πύλη

 Εκατέρωθεν των πυλών υπάρχουν δύο ορθογώνιοι προμαχώνες. Στην εξωτερική πλευρά κάθε πύλης, υπήρχε δίφυλλη πόρτα, ενώ εσωτερικά σχηματίζεται μία αυλή, στη μία πλευρά της οποίας υπάρχει ορθογώνιος χώρος που ονομάζεται φυλάκιο. Η νότια κύρια πύλη αποτελείται από  δυο ισχυρούς πύργους πλάτους 5,80 μ. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο δεξιός προεξέχει του τείχους κατά 11,50 μ. και ο αριστερός μόνο 6 μ., με αποτέλεσμα οι αμυνόμενοι να μπορούν να βάλλουν από τα πλάγια κατά των επιτιθεμένων.

Χτίστηκε περίπου το 1.300 π.Χ. ώστε οι άρχοντες της περιοχής να επιβλέπουν την πεδιάδα και αργότερα τη λειτουργία των αποστραγγιστικών  έργων. Το τείχος έχει κυκλώπεια κατασκευή. Στην κατασκευή του δεν έχει χρησιμοποιηθεί συνδετική ύλη. Αυτό είναι χαρακτηριστικό των κυκλώπειων κατασκευών για να αντέχουν στους σεισμούς. Με το σεισμό ανοίγουν τα τοιχώματα των λίθων και κλείνουν. Στα ριζά του λόφου υπάρχουν καταβόθρες – στάνες όπου οι κτηνοτρόφοι φυλάνε τα πρόβατά τους.

 Ο έφορος Ι. Θρεψιάδης ανακάλυψε της ακρόπολης  μια μεγάλη κατοικία ή ανάκτορο, το Μέλαθρον, που ίσως να ανήκε στον ηγεμόνα ή στους αξιωματούχους του βασιλιά του Ορχομενού. Στο κεντρικό σημείο της ακρόπολης βρισκόταν ένα συγκρότημα κτηρίων που ονομάζεται αγορά. Το συγκρότημα αυτό αποτελείτε από ομοιόμορφα κτήρια και δωμάτια. Στα δωμάτια αυτά βρέθηκαν πιθάρια με μεγάλες ποσότητες απανθρακωμένων σιτηρών. Αν και τα κτήρια της αγοράς προορίζονταν μάλλον για την αποθήκευση των αγροτικών προϊόντων, οι τοίχοι τους ήταν διακοσμημένοι με τοιχογραφίες.

Σχέδιο Αγοράς

 Υπήρχαν δρόμοι που ένωναν τις τέσσερις πύλες του κάστρου και αναχώματα περιμετρικά για να εμποδίζουν την εισροή νερού.
Η ακρόπολη του Γλα δεν είχε μεγάλη διάρκεια ζωής. Τα κτίριά της καταστράφηκαν από πυρκαγιά γύρω στο 1200 π.Χ.  και οι κάτοικοι φεύγοντας, φαίνεται πως πήραν μαζί τους το μεγαλύτερο μέρος του υλικού πολιτισμού τους.

To 2010 ξεκίνησε νέα έρευνα στον Γλα υπό την ηγεσία του αναπληρωτή καθηγητή του Dickinson College, Χριστόφορου Μαγγίδη , υπό την αιγίδα της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας και ομάδας αρχαιολόγων. Ο κ. Μαγγίδης και οι συνεργάτες του πραγματοποίησαν μια συστηματική γεωφυσική έρευνα της ακρόπολης με την χρήση γεωραντάρ, ενός ηλεκτρικού βαθμιδόμετρου, και δορυφορικές εικόνες. Η ομάδα επικεντρώθηκε κυρίως στις ανεξερεύνητες περιοχές και σε ορισμένες που είχαν ήδη ανασκαφεί. Σύμφωνα και με τα τελευταία ευρήματα του κ. Μαγγίδη, η ακρόπολη του Γλα ήταν μια καλά οχυρωμένη μικρή πόλη που «δεν ήταν κενή έξω από τα κεντρικά περιβλήματα αλλά προφανώς καλύπτεται με πολλά κτίρια διαφόρων χρήσεων, εκ των οποίων τουλάχιστον πέντε μεγάλα και καλά συγκροτήματα κτιρίων, εκτεταμένες κατοικημένες συνοικίες και σμήνη άλλων κτιρίων που εκτείνονται μεταξύ αυτών συμπλέγματα, (ημι) κυκλικές κατασκευές (σιλό), μια δεξαμενή, σκάλες, τοίχοι αντιστήριξης και βεράντες.

Αναπαράσταση τοιχογραφίας (Σπύρος Ιακωβίδης).

αεροφωτ. νέων αρχιτεκτονικών καταλοίπων

Συνεχίζονται οι ανασκαφές από πρόγραμμα (2018-2022),  της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας,  υπό τη διεύθυνση της Δρ. Έλενας Κουντούρη, Προϊσταμένης της Διεύθυνσης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων του ΥΠΠΟΑ, με την στενή συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Βοιωτίας και την υποστήριξη του Δήμου Ορχομενού και της Ενορίας Παναγίας Σκριπούς. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας, το Ίδρυμα Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλόπουλου και το Ίδρυμα Ψύχα.

Ευρήματα από πρόσφατες ανασκαφές

Νέα ευρήματα  - διπλός πέλεκυς από χαλκό

Η είσοδος στο κάστρο

    

Αποστραγγιστικά έργα στη λίμνη Κωπαΐδα την εποχή των Μινύων

Οι συχνές εναλλαγές της στάθμης των υδάτων της λίμνης αφενός μεν δεν επέτρεπε τη συστηματική καλλιέργεια της γης αφετέρου δε είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ελών που προκαλούσαν αρρώστιες στους κατοίκους των παραλίμνιων περιοχών.Όταν στον Ορχομενό βασιλιάς ήταν ο γιος του Μινύα, ο Ορχομενός, η πόλη γνώρισε μεγάλες δόξες και πλούτη. Ήταν αυτός που σχεδίασε το αποξηραντικό δίκτυο της Κωπαΐδος. Το δίκτυο είναι σήμερα αντικείμενο μελέτης επιστημόνων- ερευνητών, στους οποίους προκαλούν θαυμασμό οι τεράστιες τεχνικές γνώσεις των ανθρώπων της μακρινής εποχής.Το 1892 ο Μ. Καμπάνης   μαζί με τον μηχανικό Lallier υποστηρίζουν ότι οι Μινύες είχαν χωρίσει τα εκχυνόμουνα ύδατα σε τρεις διώρυγες. Σήμερα μόνο τη βόρεια διώρυγα μπορεί κανείς να δει.  

Οι Μινύες αντί να αφήσουν τα νερά του Κηφισού και του Μέλανα να χυθούν και να πλημμυρίσουν την πεδιάδα κατασκεύασαν ένα μεγάλο κανάλι μήκους 27 χιλιομέτρων, πλάτος 40 μέτρα και βάθος 2 έως 3 μέτρα, τη περίφημη «Διώρυγα των Μινυών». Ο πυθμένας της διώρυγας είχε επενδυθεί με άργιλο και χούμους για απόλυτη στεγανότητα. Ακόμη και σήμερα το νερό κυλάει χωρίς διαρροές.

 Η βόρεια αυτή διώρυγα (κανάλι), περνούσε στις Ολμόνες (Στροβίκι) συνέχιζε στις Κώπες  (Κάστρο) και κατέληγε στις καταβόθρες του βόρειου – ανατολικού άκρου της Κωπαΐδας, στις καταβόθρες της Μπίνιας και της Μεγάλης Καταβόθρας ή σπηλιά του Ηρακλή, που είναι στο Νέο Κόκκινο, κάτω από το εκκλησάκι του Άι Γιάννη. Από τη σπηλιά του Ηρακλή τα νερά διάνυαν υπόγεια μια απόσταση 4.000 μ. και έβγαιναν, στο Σκροπονέρι (Ευβοϊκός Κόλπος). Η Μεγάλη καταβόθρα εσωτερικά έχει επενδυθεί, δεξιά και αριστερά, με τον ίδιο προστατευτικό τοίχο που έχουν επενδυθεί και τα αντιπλημμυρικά αναχώματα

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η στάθμη στο κανάλι ήταν 1,5 – 2 μέτρα ψηλότερα από τον πυθμένα της αποξηραμένης λίμνης, δηλ. ψηλότερα από την  επιφάνεια του εδάφους που καλλιεργούσαν, αλλά και την επιφάνεια όπου είχαν αναπτυχθεί ολόκληρες πόλεις, ενώ η στεγανότητα των έργων ήταν απόλυτη.

 Συμπληρωματικά κανάλια έπαιρναν τα νερά της Έρκυνας καθώς και των ποταμών στη νότια πλευρά της λίμνης, του Φάλαρου, από την περιοχή της Κορώνειας, του Λόφιδος της Αλιάρτου και άλλων χειμάρρων του Ελικώνα, περνούσαν  κοντά στη νησίδα Γλα και χυνόταν στην πρώτη διώρυγα που τη συναντούσε κοντά στο Κάστρο.

 Προς το κέντρο της λεκάνης είχαν κατασκευαστεί και άλλα μικρότερα αντιπλημμυρικά έργα. Το νερό στο κενρικό κανάλι έρρεε 2 - 2,5 μ. ψηλότερα από την πεδιάδα.  Όλες οι διώρυγες (κανάλια) συνοδεύονταν με αντιπλημμυρικά αναχώματα. 

Τα έργα στο κέντρο της λεκάνης, το κεντρικό κανάλι , αποδίδετε στον Κράτη, το μηχανικό του Μ. Αλεξάνδρου, όταν έκανε συμπληρωματικά έργα, κατά διαταγή του Μ. Αλεξάνδρου,  προκειμένου να αποστραγγίσει ξανά την Κωπαΐδα, περίπου το 335-331 π.Χ.

 

Οι Μινύες, για την καλύτερη αποχέτευση των υδάτων βάθυναν μερικές φυσικές που ήδη υπήρχαν και άλλες επένδυσαν με προστατευτικό τοίχο τα τοιχώματα τους, το οποίο είναι καταπληκτικής κατασκευής και διατηρούνται μέχρι σήμερα. Τέτοιες καταβόθρες υπάρχουν πάνω από τριάντα. Οι είσοδοι σήμερα αυτών των καταβοθρών έχουν κλείσει από χώμα και άλλες φερτές ύλες και χρησιμοποιούνται από τους κτηνοτρόφους ως στάνες.

Επειδή στο βορειοανατολικό στενό της Κωπαΐδος τα νερά ήταν βαθιά και δεν μπορούσαν να αποστραγγιστούν, οι Μινύες έσκαψαν το συμπαγή βράχο που βρίσκεται στη θέση Κεφαλάρι μια υπόγεια σήραγγα - στοά- τεχνητή  καταβόθρα , μήκους 2.230 μέτρων, πλάτους 1,50 μ. και ύψους 1,80 μ. και διοχέτευαν τα νερά στη θάλασσα, στην περιοχή της Λάρυμνας. Δεξιά και αριστερά της διαδρομής υπάρχει ένα πλήθος από μικρά τούνελ που τα περισσότερα συναντούν μετά από κάποιες ελικοειδείς διαδρομές και πάλι στο κεντρικό διάδρομο της καταβόθρας ή δεν καταλήγουν πουθενά.

Κατά μήκος της διαδρομής υπάρχουν πολλές νυχτερίδες και «γουανό»- περιττώματα των νυχτερίδων-που στην κυριολεξία σχηματίζουν βουναλάκια, ειδικά προς το τέλος της διαδρομής.

Σε αυτή τη σήραγγα έφτιαξαν και 16 κάθετα ανοίγματα – φρεάτια- σε απόσταση το καθένα 100 μέχρι και 200 μέτρα το ένα από το άλλο. Τα φρεάτια είχαν βάθος από 18 έως 60 μέτρα, ανάλογα με την διαμόρφωση

Τα 16 φρεάτια κατά μήκος της  τεχν. διώρυγας

του εδάφους. Πρώτα ανοίχτηκαν τα φρεάτια και μέσω αυτών σκάφτηκε η σήραγγα στο βράχο. Εν συνεχεία αυτά χρησίμευαν για τον έλεγχο της ροής του νερού και για συντήρηση. Σήμερα τα φρεάτια είναι καλυμμένα από χώμα.

Η τεχνητή Καταβόθρα ερευνήθηκε από τους σπηλαιολόγους Νίκο Λελούδα και Στάθη Παυλίδη  αρχές της δεκαετίας του 80, και όπως λέμε και οι ίδιοι μετά από πολύ ψάξιμο, επιμονή, ανάμεσα στις τόσες φυσικές καταβόθρες που υπήρχαν την οποίαν θεωρούσαν και αυτή φυσική. Ο σπηλαιόλόγος Νίκος Λελούδας στο βιβλίο του "Υπόγεια Ελλάδα" αναφέρει μεταξύ άλλων ότι "η λειτουργία της εταιρείας ΛΑΡΚΟ στην περιοχή είχε ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει σήμερα πια στο σύνολό του αυτό το θαυμαστό έργο, το οποίο λειτούργησε για 2000 χρόνια, τουλάχιστον, μέχρι την εποχή των Ρωμαίων, με ελάχιστη συντήρηση. Κάποια στιγμή προφανώς η σήραγγα προφανώς έφραξε, λόγω της ολοκληρωτικής έλλειψης συντήρησης,και, σαν αποκορύφωμα, τα τελευταία 50-60 χρόνια , επειδή ακριβώς από πάνω της λειτουργούν οι στοές και οι επιφανειακές εργασίες της προαναφερθείσας εταιρείας, με την ανάλογη χρήση εκρηκτικών και βαρέων μηχανημάτων, έχει καταρρεύσει σε μεγάλο μήκος της, μ' αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή να " σώζονται" λιγότερο από 350 μέτρα οριζόντια σήραγγας από την είσοδό της. Επίσης, σήμερα, συναντάμε  εξωτερικά πια, πια, γύρω στα 8 πηγάδια της 9 μόνο πλέον) ακολουθώντας τη νοητή γραμμή από την  είσοδό της προς τη θάλασσα. Είναι αξιοθαύμαστο με πόση ακρίβεια είχαν υπολογίσει τη θέση των πηγαδιών, ώστε να πέσουν στην υπόγεια στοά. Από αυτά μόνο τα 4 δεν είναι βουλωμένα και μπορεί να δει κανείς μέχρι τον πάτο τους. ..... ¨ολα αυτά έγιναν την εποχή του χαλκού από έναν πολιτισμό που άκμασε την ίδια εποχή με τον μυκηναϊκό πολιτισμό..... Άλλος ένας λόγος που τα 16 φρεάτια - πηγάδια της τεχνητής σήραγγας, έχουν διασωθεί ελάχιστα είναι ότι η διάνοιξη του σύγχρονου δρόμου από το Νέο Κόκκινο προς Λάρυμνα έχει κατασκευαστεί σχεδόν επάνω τους, εντελώς, παράλληλα και σε απόσταση 2-3 μέτρων, μόλις, από τη νοητή γραμμή των πηγαδιών, (και φυσικά της σήραγγας από κάτω τους) με αποτέλεσμα όλα τα μπάζα από τη διάνοιξη του δρόμου να έχουν πέσει ή ριχτεί σκόπιμα ( η εύκολη λύση0 μέσα στα πηγάδια, βουλώνοντάς τα φυσικά, εντελώς! " 

Οι Μινύες χρησιμοποιούσαν τις διώρυγες και ως πλωτά ποτάμια για μεταφορές με κωπήλατα πλεούμενα, διότι το ρεύμα δεν ήταν ορμητικό, διότι μεγαλώνοντας σκόπιμα την κοίτη του ποταμού, ελάττωσαν την ταχύτητά του.

Είσοδος τεχνητής διώρυγας

Ο καθηγητής Γεωλογίας στο πανεπιστήμιο των Αθηνών, Ηλίας Μαριολάκος, ο οποίος έχει μελετήσει σε βάθος τα έργα των Μινυών, μας έχει δώσει ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Σύμφωνα με τον καθηγητή, οι Μινύες σκόπιμα έβαλαν την στάθμη του νερού πιο ψηλά,1,5 έως 2 μ., ώστε οι καλλιέργειες να ποτίζονται με την δύναμη της βαρύτητας. Ελάχιστα κανάλια στην Ευρώπη έχουν το νερό υψηλότερα από την πεδιάδα, οπότε για την άντληση του νερού απαιτείται μεγάλη κατανάλωση ενέργειας. Οι μακρινοί πρόγονοί μας, οι Μινύες, είχαν συλλάβει την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης, για το καλό το δικό τους αλλά και των γενεών που θα έρθουν. Αυτό είναι δείγμα πολιτισμένης κοινωνίας.

Στα νότια του βόρειου καναλιού, τα αντιπλημμυρικά αναχώματα

Μέρος αναχώματος

είχαν επενδυθεί με θαλάσσια άργιλο για στεγανότητα και στη συνέχεια είχαν περιβληθεί  με ογκόλιθους για προστασία από τη διάβρωση.  Στα σημεία όπου οι όχθες ήταν χαμηλές, έχτιζαν και δεύτερο ανάχωμα. Τα αναχώματα αυτά είχαν στην βάση πλάτος 35 μ. και στην κορυφή 30 μ., το δε ύψος ήταν 3,5 – 4 μ. περίπου.   

Το βόρειο τοίχωμα του καναλιού συμπίπτει, στα περισσότερα μέρη, με τα ανθρακικά πετρώματα που υπάρχουν στην περιοχή και όπου λείπουν υπάρχουν χωματουργικά έργα. Ο δρόμος που ενώνει το Κάστρο με τον Ορχομενό είναι στρωμένος πάνω στο ανάχωμα του καναλιού που οδηγούσε τα νερά στις Κώπες, το σημερινό Κάστρο και από κει με υπόγεια διάβαση έβγαιναν στη θάλασσα, κοντά στη Λάρυμνα.

Εσωτερικό της τεχνητής σήραγγας

 Ένας άλλος άθλος των Μινυών ήταν η σταθερή κλίση, που επέτυχαν να δώσουν σε μια έκταση 27 χιλ. κάτι αναγκαίο για την υψομετρική διαφορά από την αρχή μέχρι την υπόγεια σήραγγα, για να μην προκαλούνται πλημμύρες. Η ελαφριά αυτή κλίση ήταν 0,1%ο (ο,1 τοις χιλίοις),δηλαδή για κάθε χιλιόμετρο είχε 10 εκατοστά διαφορά ύψους, ή 1 μέτρο σε μήκος 10 χλμ ή 2,7 μέτρα στο συνολικό μήκος του έργου. Στην μινυακή Κωπαΐδα δεν υπήρχε μόνο ο μεγαλύτερος και μακρύτερος αγωγός και τα περισσότερα αναχώματα της εποχής, αλλά και η μεγαλύτερη τεχνητή λίμνη. Στο βορειοδυτικό άκρο της λεκάνης, κοντά στην πρωτεύουσα είχαν κατασκευάσει πρόχωμα μήκους 1,3 χιλμ, ύψους 2 μ., στερεωμένο με τείχος, μεγάλη τεχνητή λίμνη 12 τετραγ.χιλιομ.

Φρεάτιο

Τροφοδοτούσε τη λίμνη όλο το χρόνο με νερό ο Μέλανας ποταμός. Το νερό  της τεχνικής λίμνης  εξυπηρετούσε τη μεγάλη διώρυγα όταν το νερό δεν επαρκούσε για την ύδρευση των οικισμών και των καλλιεργειών στα βορειοανατολικά και η διώρυγα συνέχιζε να είναι πλωτή. Σύμφωνα με τον Θεόφραστο, τον μεγάλο φισιοδίφη του 4^ου αι. π.Χ. η λίμνη θα μπορούσε να είναι η Βοηδρία. Στη λίμνη ευδοκιμούσαν θρεπτικά υδρόβια φυτά και καλαμιές. Είναι πιθανόν να προσφερόταν η λίμνη και για ιχθυοκαλλιέργεια.

Κάστρο Γλα

Οι Μινύες για να επιβλέπουν αυτό το αποστραγγιστικό – αρδευτικό τους έργο είχαν κατασκευάσει σταθμούς φρούρια σε διάφορα σημεία των παράκτιων βραχωδών λόφων. Οπως στο Γλα και στο λόφο του Αη Γιάννη.

Η αποξήρανση πάντως της λίμνης έφερε πλούτο και πρόοδο σε 66 συνοικισμούς γύρω από αυτήν. Η συστηματική καλλιέργεια του εύφορου εδάφους έφερε στους Μινύες του Ορχομενού πλούτο, στρατιωτική ισχύ και άνθιση του πολιτισμού. Μπόρεσαν να οραματιστούν και να μετατρέψουν τα θανατηφόρα έλη, λόγω ελονοσίας, σε καρποφόρα εδάφη και αυτό τους βοήθησε να αξιοποιήσουν και την ναυτική τους ικανότητα, να ξανοιχτούν στις θάλασσες και να φέρουν τον Ελληνικό πολιτισμό στον Ελλήσποντο, στη Μαύρη θάλασσα και στα παράλια της Μ. Ασίας.

Οι Μινύες στο απώτατο παρελθόν εκτέλεσαν  το τιτάνιο έργο της αποστράγγισης της Κωπαΐδας. Ο χρόνος κατασκευής του δεν είναι οριστικά εξακριβωμένος. Τοποθετείται στην Μυκηναϊκή εποχή, στον 16ο αι. π.Χ., άλλοι ερευνητές το τοποθετούν αρχαιότερα.

  Ο Θ.  Σπυρόπουλος με τις έρευνές του  στους τοίχους των αναχωμάτων και των ακροπόλεων αποδεικνύει ότι μπορεί η κατασκευή τους δηλ. η «κυκλώπεια δόμηση» να θυμίζει μυκηναϊκή τεχνική αλλά δεν έχει καμιά απολύτως χρονική συνάφεια, είναι τουλάχιστον 1000 χρόνια αρχαιότερες από αυτές όπως έδειξε η ανασκαφή στο Διπότι, πλησίον του Πύργου, στο λίθινο θεμέλιο του φράγματος – αναχώματος που πλαισίωνε την τάφρο του βορείου καναλιού της Κωπαΐδας.

Φρεάτιο

 Με την ανασκαφή του κατέδειξε ότι το ανάχωμα κτίστηκε στους χρόνους 2600 -2400 π.Χ.  Μελετώντας και την επένδυση της Μεγάλης Καταβόθρας καταλήγει στην ίδια χρονολόγηση.  Οι χρονολογήσεις αυτές επιβεβαιώνονται και από ξένους ερευνητές.

Φρεάτιο

 Η συνολική αποστράγγιση και εκμετάλλευση της Κωπαΐδας έγινε μόνο μια φορά την εποχή των Μινύων γύρω στο 2.500 π.Χ.  Όλες οι μεταγενέστερες επιμέρους παρεμβάσεις από τους Μυκηναίους έγινε μετά την καταστροφή,  μετά το 1750, όταν η πεδιάδα είχε μετατραπεί πάλι σε λίμνη. Τότε ανακατέλαβαν την Ακρόπολη του Γλα, επισκεύασαν τα κτίριά της και τα τείχη της, διόρθωσαν τα κανάλια, τα φράγματα και τις προσβάσεις που την περιέβαλλαν.

 Η Κωπαΐδα στη συνέχεια αποστραγγίστηκε τμηματικώς και μετά την μυκηναϊκή εποχή, όταν ο Μέγας Αλέξανδρος με τον μηχανικό Κράτητα τον Χαλκιδέα « διετάφρευσε την Κωπαΐδα» σύμφωνα με τον Στράβωνα. Αλλά και οι ρωμαίοι αυτοκράτορες έκαναν παρεμβάσεις στα ποτάμια της ΝΔ λεκάνης- Φάλαρος, Κηφισός, Έρκυνα - σύμφωνα με το αρχείο των αυτοκρατορικών επιστολών που ανακάλυψε ο Θ. Σπυρόπουλος στη ρωμαϊκή στοά στην Πότζα της Κορώνειας.  

Φρεάτιο

Τα αποστραγγιστικά έργα στην Κωπαΐδα την Μινυακή εποχή αναδεικνύουν την υψηλή τεχνολογία και επιστημονική στάθμη των Ελλήνων την εποχή αυτή. Μελετώντας το έργο των Μινυών ο καθηγητής  H.Μαριολάκος συμπεραίνει ότι οι αρχαίοι Μινύες για να εκτελέσουν ένα τέτοιο έργο πρέπει να είχαν  οπωσδήποτε προϋπάρχουσα εμπειρία, καθώς επίσης υδραυλικές και γεωτεχνικές γνώσεις πάνω στο αντικείμενο. Επίσης θα πρέπει να είχαν γνώσεις σχετικά με τις μεταφορές, την οργάνωση εργοταξίου, τη σίτιση, τη διανομή, τον εντοπισμό των ειδικών εδαφών, τη λατόμευση, τα εργαλεία, τα μηχανήματα, κλπ. Η τεχνική που χρησιμοποίησαν οι αρχαίοι Μινύες για την κατασκευή χωμάτινων φραγμάτων είναι ίδια ακριβώς με αυτήν που διδάσκεται σήμερα στα Πανεπιστήμια και στα Πολυτεχνία όλου του κόσμου.  

 Ο άλλοτε βυθός της λίμνης, φορτωμένος με την εύφορη λάσπη (ιλύ) που είχαν αποθέσει εκεί οι αιώνες, αποδείχτηκε ασύλληπτα γόνιμος. Το μαρτυρούν οι σιτοβολώνες, που αποκαλύφθηκαν εκεί στις κατοπινές ανασκαφές. Πελώρια στρογγυλά κτίρια με εσωτερική διάμετρο έξι μέτρων, που έκλειναν από πάνω με κεραμίδια. Με σκάλες, οι Μινύες ανέβαιναν στην κορφή, έχυναν μέσα το στάρι και σφράγιζαν την οροφή. Όταν ήθελαν να πάρουν ποσότητα σταριού, αποσφράγιζαν ειδικά ανοίγματα στον κυλινδρικό τοίχο, από όπου χυνόταν έξω όσο χρειάζονταν. Ώσπου ν’ αδειάσουν οι σιτοβολώνες, ερχόταν η εποχή     του νέου θερισμού.

 Οι γνώσεις των Μινύων

Ο. κ. Μαριολάκος Ηλίας, Ομότιμος Καθηγητής Γεωλογίας στοΠανεπιστήμιο Αθηνών  ανφέρει  τα εξής για τις γνώσεις των Μινύων:  
Θα πρέπει να γνώριζαν: 

• Την υδραυλική συμπεριφορά των καρστικών σχηματισμών (κενά, σπήλαια καταβόθρες, δολίνες, κλπ.). 
• Να υπολογίζουν τις πλημμυρικές παροχές των ποταμών.
•  Την περιοδικότητα της εμφάνισης πλημμυρικών φαινομένων.
• Τον τρόπο να αποφεύγεται η υπερχείλιση.
• Τις φυσικομηχανικές ιδιότητες των εδαφών, όπως την περατότητα και τη συνεκτικότητά τους, καθώς και τους τρόπους εντοπισμού εδαφικών υλικών, εξόρυης και μεταφοράς τους για την κατασκευή του αναχώματος.
• Τοπογραφία και χωροστάθμιση ώστε να υπολογίσουν την κλίση του πυθμένα και έτσι να υπολογίσουν με εμγάλη ακρίβεια την ταχύτητα ροής, αφού η ροή θα πρέπει να παρέμενε στρωτή και όχι τυρβώδης.  
• Την ευστάθεια των πρανών. 
• μεθόδους για να αποφύγουν τη διάβρωση. Γι' αυτό και η επένδυση με ασβεστόλιθους των πρανών.
• τεχνική γεωλογία, όπως φαίνεται από την συστηματική απόθεση, τη διάστρωση και τη συμπύκνωση των υλικών στα χωματουργικά έργα.  
• Γνώσεις οργάνωσης και διαχείρισης αυτού του μεγάλου εργοταξίου.

Βιβλιογραφία:

• Τζων Κνάους " Υστεροελλαδικά υδραυλικά έργα" 

•  Ηλίας Μαργιολάκος άρθρα 

• Ν. Λελούδας " Υπόγεια Ελλάδα' 

• Θ. Σπυρόπουλος"Λακεδαίμων"

• Άλμπουμ  του Αντ. Μαζαράκη " ΚΩΠΑΪΔΑ"